W kręgu historii

20-06-2006

Aleksander Dymek - "Konferencja poświęcona stosunkom rumuńsko-polskim w latach 1921-1939 w Warszawie w dniu 21 marca 2006 r."

Impulsem do zorganizowania spotkania była 85 rocznica zawarcia Konwencji o przymierzu odpornym między Królestwem Rumunii a Rzeczpospolitą Polską, podpisanej 3 marca 1921 r. w Bukareszcie. Celem przymierza była pomoc układających się stron ze względu na wyraźne zagrożenie obydwu krajów ze strony bolszewickiej Rosji. Poza ochronnym charakterem, układ ten otwierał bardzo owocny okres w stosunkach Rumunii z Polską, istniejący w całym okresie międzywojennym. Organizatorami konferencji byli: Ambasada Rumunii w Rzeczpospolitej Polskiej, Archiwum Polskiej Akademii Nauk i Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie, a miejscem spotkania była sala lustrzana Pałacu Staszica w Warszawie. Obecny gospodarz miejsca - Polska Akademia Nauk, udostępnił zarówno salę, jak i miejsce w holu na ciekawą wystawę poświęconą stosunkom pomiędzy Polską a Rumunią w okresie międzywojennym.

Konferencję otwarła dr Hanna Krajewska z PAN witając wszystkich zaproszonych gości i uczestników. Po niej głos zabrał dr Janusz Gmitruk, dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie, charakteryzując krótko wystawę „Stosunki rumuńsko-polskie w latach 1921-1939”.

Kolejno wystąpili oficjalni przedstawiciele rządów rumuńskiego i polskiego. Na początek głos zabrał J.E. Pan Gabriel Bârtaş, Ambasador Rumunii w Rzeczpospolitej Polskiej, który podkreślił wagę propagowania przyjacielskich stosunków Polski i Rumunii w okresie historycznym i dla wzajemnych układów w dobie współczesnej. Następnie, w imieniu Rządu rumuńskiego, głos zabrał Valentin Naumescu, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Rumunii, a po nim krótko wystąpiła Pani Anna Fotyga, Sekretarz Stanu polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Obydwie wypowiedzi podkreślały ważność wzajemnych stosunków Polski i Rumunii, a także wsparcie dla Rumunii na drodze do integracji w ramach Unii Europejskiej.

Po wystąpieniach oficjalnych rozpoczęła się merytoryczna część konferencji poświęcona historycznym uwarunkowaniom Konwencji o przymierzu odpornym, jak również całości stosunków polsko-rumuńskich w okresie międzywojennym i jego konsekwencjami w początkowej fazie II wojny światowej. Na początek uczestnicy mieli okazję wysłuchać wykładu dr Henryka Bułhaka z Biblioteki Narodowej, który w referacie pt. „Geneza sojuszu polsko-rumuńskiego 1918-1921”, rozpatrzył sytuację polityczną Polski i Rumunii po konflikcie I wojny światowej, tworzącej podwaliny pod „przymierze odporne”. Wtedy to – jak podkreślał Referujący – wytworzyła się sytuacja mogąca doprowadzić do rozprzestrzeniania się bolszewizmu i zagrożenia ze strony Rosji Radzieckiej, z którą w konflikcie zbrojnym strona polska zresztą była.

Kolejno po nim wystąpił dr hab.Virgiliu Târâu z Uniwersytetu w Klużu, przedstawiając wykład pt. ,,Rumunia i Polska pod koniec I wojny światowej, konwencja polityczno – wojskowa z 1921 r.”. Również w tym wystąpieniu można było usłyszeć o konieczności „przymierza odpornego” jako swoistego kordonu sanitarnego o charakterze antybolszewickim, jak również o roli dyplomacji francuskiej w regulacji stosunków międzynarodowych w tej części Europy. Przy okazji warto wspomnieć, iż całość wystąpień wygłaszana była w językach polskim i rumuńskim, z tłumaczeniem symultanicznym.

Konsekwencją stosunków okresu międzywojennego była postawa Rumunii po agresji hitlerowskiej na Polskę we wrześniu 1939 r., co z właściwym sobie znawstwem tematu przedstawił specjalista od stosunków obydwu krajów w tym okresie dziejów, Prof. dr hab. Tadeusz Dubicki. W wystąpieniu zatytułowanym: „Stosunki polsko – rumuńskie we wrześniu 1939 r.” omówił on dokładnie postawę rządu rumuńskiego względem Polski po rozpoczęciu wojny. To trudna problematyka, bowiem władze Rumunii związane były paktem gospodarczym z Niemcami, a pozytywne stosunki z Polską były środkiem do osiągnięcia pozytywnego rezultatu sporu Rumunii z Węgrami, w którego angażowanie się zresztą szef polskiej dyplomacji minister Beck unikał, nie chcąc psuć dobrych stosunków również z państwem węgierskim. Niewątpliwie, pomocna postawa władz rumuńskich w stosunku do Polski, uwidoczniła się także m.in. w udostępnieniu możliwości przerzutu uzbrojenia do Polski z terenów Francji i Wielkiej Brytanii, jaka miała miejsce w Gałaczu czy udostępnienia portu w Konstancji do przewozu polskiego złota na Zachód. Kolejnym problemem podjętym przez Referującego było przejście rządu polskiego na tereny Rumunii po agresji sowieckiej z 17 września 1939 r. Pobyt rządu polskiego wiązał się z jego dymisją, co doprowadziło do sprzeciwu Ministra Becka. Do pozytywnych działań należy jednak zaliczyć fakt, iż mimo noty niemieckiej zakazującej udzielanie azylu żołnierzom wojska polskiego, Rumunia nie dostosowała się do powyższej, odmawiając stronie niemieckiej wykonania. Całość związków polsko – rumuńskich przedstawiona w wykładzie została zakończona informacjami o zerwaniu dyplomatycznych stosunków polsko – rumuńskich w listopadzie 1940 r.

Na koniec wystąpiła dr Anna Maria Stan z ośrodka uniwersyteckiego w Klużu, przedstawiając wykład pt. ,,Struktury oficjalne i Komitety Dobroczynności dla uchodźców polskich w pierwszych latach II wojny światowej”. Przedstawiając działalność Komisariatu dla Uchodźców Polskich starła się uwypuklić pomocną postawę rządowych struktur oficjalnych, podkreślając jego znaczenie chociażby w dziedzinie organizacji szkolnictwa na wszystkich szczeblach (np. w miejscowościach Craiova, Dragoşani i Turnu Severin). Dużą część wystąpienia zajęło podsumowanie i rola organizacji charytatywnych działających na rzecz pomocy polskim uchodźcom, a szczególnie Chrześcijańskiemu Towarzystwu Kobiet, które na bardzo szerokim polu starało się czynić życie uchodźców łatwiejszym, lżejszym, a w konsekwencji prowadziło do organizacji możliwości powrotu na okupowane tereny Polski.

Słuchacze konferencji mieli możność zapoznania się z wystawą dotyczącą stosunków polsko – rumuńskich w okresie międzywojennym. Zgromadzone materiały, głównie prasowe, przedstawiały najważniejsze wydarzenia dokumentujące współpracę Polski i Rumunii w tym okresie. Materiał faktograficzny pochodził głównie z numerów archiwalnych „Tygodnika Ilustrowanego” i Światowida”. Zgromadzone materiały przypominały o wizycie Józefa Piłsudskiego w Rumunii i jego pobyt w letniej rezydencji królewskiej w Sinaia we wrześniu 1922 r. Kolejny część wystawy przedstawiała rewizytę rumuńskiej pary królewskiej - króla Ferdynanda I i jego małżonki Marii – w Polsce w czerwcu 1923 r., kiedy to król Ferdynand I odznaczony został orderem „Virtuti Militari”. Przedstawiono również notatki prasowe dotyczące wzajemnych spotkań szefów dyplomacji obydwu krajów, ze strony polskiej ministra Józefa Becka, a ze strony rumuńskiej głównie ministra spraw zagranicznych Nicolae Titulescu (dotyczące spotkania w Bukareszcie w 1935 r.). W czerwcu 1937 r. Polskę odwiedził król Rumunii - Karol II, co również przedstawia kolejna seria zgromadzonych na wystawie wycinków prasowych, koncentrując się na uczestnictwie dostojnych gości w rewii wojskowej na Polach Mokotowskich w Warszawie. Nie pominięto również kontaktów młodzieży Polski i Rumunii. Podsumowaniem wystawy było przybliżenie postaci krzewiących kontakty polsko-rumuńskie we wspomnianym okresie. Można było się zapoznać z twórczością malarską Teodora Axentowicza urodzonego w 1859 r. w Braszowie, który znaczną część dzieł poświęcił sztuce ludowej, głównie huculskiej. W gablotach zostały zaprezentowane prace etnograficzne Jana Reychmana badającego folklor ziem rumuńskich, jak również naukowa praca na polu badania wzajemnych kontaktów historycznych podjęta przez Nicolae Iorga, który w mistyczny sposób podkreślał rolę i znaczenie Polski i Rumunii w tej części Europy.

Należy podkreślić celowość organizowanej konferencji w ramach rozwoju przyjaznych stosunków polsko – rumuńskich. Wiele związków historycznych można i należy wykorzystać w podnoszeniu znajomości Polski w Rumunii i przede wszystkim Rumunii w Polsce, którego to trudnego zadania zdaniem autora podjął się obecny Ambasador Rumunii w Rzeczpospolitej Polskiej, przykładając bardzo dużą wagę do coraz szerszego prezentowania Rumunii w środowiskach polskich.