ludzie
ANTONESCU, Ion (1882-1946) - wojskowy, polityk. W latach 1937-1938
pełnił funkcję ministra obrony narodowej w rządach Octaviana Gogi i patriarchy
Mirona Cristei. Po wejściu w konflikt z królem, Karolem II, został na przełomie
lipca i sierpnia 1940 r. aresztowany i internowany. Był zwolennikiem polityki
proniemieckiej jako jedynej szansy na ewentualne odzyskanie Besarabii, Bukowiny
i Siedmiogrodu. Od 1940 do 1944 r. marszałek Rumunii. Pod naciskiem III Rzeszy
został dopuszczony do władzy i wprowadził proniemiecką, faszystowską dyktaturę,
opierając się fali terroru, jaki rozpętała Żelazna Gwardia. Za jego rządów Rumunia
przystąpiła do paktu antykominternowskiego, tj. do sojuszu Niemiec, Włoch i
Japonii. 22 czerwca 1941 r. ogłosił przystąpienie do wojny na Wschodzie. 23
sierpnia 1944 r. został aresztowany, zaś po wojnie osądzony i skazany na śmierć
przez władze komunistyczne. Patriota, człowiek o surowym, apodyktycznym charakterze.
(Anna Kaźmierczak)
ASTRA (Asociaţiunea transilvană pentru literatura română şi cultura
poporului român). Stowarzyszenie kulturalne założone w Sibiu, w 1861
r. Pod przewodem takich intelektualistów jak T. Cipariu i G. Bariţiu, Astra
odegrała dużą rolę w upowszechnianiu kultury rumuńskiej w Siedmiogrodzie - założyła
własną bibliotekę w Sibiu, szkołę z internatem, muzeum, wydawała prace literackie
i naukowe, broszury w serii "biblioteki ludowej" o dużym nakładzie. Od 1868
r. wydawała czasopismo Transilvania. Astrze zawdzięczają Rumuni swoją pierwszą
encyklopedię (Enciclopedia română, 3 vol., 1898-1904). Stowarzyszenie zakończyło
swą działalność po II wojnie światowej.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
BĂLCESCU, Nicolae (29 VI 1819 - 29 XI 1852). Polityk i historyk rumuński.
Brał udział w rewolucji paryskiej 1848 r., przygotowywał powstanie na Wołoszczyźnie.
Popierał walkę o wyzwolenie spod władzy tureckiej, procesy demokratyzacji Księstw
Rumuńskich, zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów. Po zdławieniu rewolucji
rumuńskiej został zmuszony do emigracji. Najważniejszą jego pracą, opisującą
sytuację Rumunów za panowania Michała Walecznego, jest Românii supt Mihai
Voievod Viteazul, propagująca idee jedności wszystkich Rumunów i niepodległości
narodowej. Jest to dzieło historyczne o dużych wartościach literackich.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
BLAGA, Lucian (9 V 1895 - 6 V 1961). Poeta, filozof i dyplomata.
W 1914 r., chroniąc się przed poborem do armii austriackiej, podjął studia teologiczne
w Sibiu. Po ich ukończeniu studiował filozofię w Wiedniu, uzyskując doktorat.
W l. 1925-1939 w służbie dyplomatycznej w Warszawie (1926-1927), Pradze, Bernie,
Wiedniu i Lizbonie. Profesor filozofii na uniwersytecie w Cluj, członek Rumuńskiej
Akademii Nauk. Autor poezji o zabarwieniu filozoficznym (wybór w tłumaczeniu
pol. Poematy światła), dramatów (Mistrz Manole), eseista.
(Zbigniew Szuperski)
BRÂNCOVEANU, Constantin (1688-1714) - hospodar wołoski. Mecenas kultury
i fundator świątyń prawosławnych. Przyczynił się do powstania klasztoru i cerkwi
w Horezu. Przy jego wsparciu drukarnie w Târgovişte i Râmnic wydały katechizmy
wiary prawosławnej. Przeprowadził reformę finansów, której celem było wprowadzenie
podatku ryczałtowego zamiast kilkudziesięciu różnych danin.
(Anna Kaźmierczak)
CANTEMIR, Dimitrie (26 X 1673 - 21 VIII 1723). Uczony, poliglota,
orientalista, pisarz, dwukrotnie (1693, 1710-1711) hospodar Mołdawii. W 1714
r. został wybrany na członka Akademii Berlińskiej; był uważany w tym okresie
za najwybitniejszego znawcę problemów wschodnich. Był młodszym synem Costantina
Cantemira (władcy Mołdawii w l. 1685-1693) i bratem Antioha Cantemira (panującego
w l. 1695, 1705-1707). Po przegranej z Turkami pod Stănileşti (8-12 VII. 1711)
udał się z rodziną do Rosji, gdzie przebywał aż do śmierci. Jego twórczość,
o charakterze encyklopedycznym, jest wyrazem prawdziwie humanistycznej osobowości.
W okresie 1697-1698 zredagował pierwszą swoją pracę, a równocześnie pierwsze
rumuńskie dzieło filozoficzne Divanul sau gîlceava înţeleptului cu lumea
sau Giudeţul sufletului cu trupul (Dywan albo spór mędrca ze światem, albo Spór
między duszą a ciałem), wydany w Jassach w 1698 r. Później wydał: Ioannis
Baptistae van Helmont physices universalis doctrina, ze wstępem w językach
łacińskim i rumuńskim (ok. r. 1700); Sacrosanctae scientiae indepingibilis
imago (ok. r. 1700); pierwszy traktat z zakresu logiki stworzony przez
autora rumuńskiego Compendiorum universae logices institutionis; oraz
Cartea ştiinţei muzicii după felul literelor - zbiór 360 melodii ułożonych
i zapisanych przez autora według jego własnego systemu (wyd. w jęz. tureckim).
Cantemirowi zawdzięcza się pierwszy historyczny, geograficzny i etnograficzny
opis Mołdawii (Descriptio Moldaviae). Zapisane w ostatecznym kształcie
w latach 1714-1716, dzieło to składa się z trzech zasadniczych części, zawierających:1.
opis krainy mołdawskiej i jej mieszkańców, poprzedzony wstępem odnoszącym się
do ich przodków oraz łacińskiego pochodzenia narodu rumuńskiego; 2. prezentację
zwyczajów i praw panujących w Mołdawii; 3.rozważania związane z romańskim charakterem
narodu rumuńskiego, oparte na badaniu języka rumuńskiego (w porównaniu z łaciną
i włoskim oraz poprzez wskazywanie wyrazów, które autor uważa za pochodzące
z języka dackiego). Rozgłos w Europie przyniosło mu dzieło Historia incrementorum
atque decrementorum aulae otomanicae (Historia wzrostu i upadku cesarstwa otomańskiego),
napisane w latach 1714-1716. Oryginalnym i ważnym rysem tej pracy są uwagi krytyczne
i zapiski o charakterze pamiętnikarskim, oparte na własnych doświadczeniach
autora. Spośród pozostałych dzieł na uwagę zasługują: Cartea sistemei sau
a stării religiei mahomedane (Księga systemu albo stanu religii mahometańskiej,
w jęz. rosyjskim, wyd. w Petersburgu w 1722 r.); Hronicul vechimei româno-moldo-vlahilor
(Kronika starożytności Rumuno-Mołdawo-Wołochów, 1718, w jęz. rumuńskim).
Spośród dzieł literackich największe znaczenie ma powieść alegoryczna Istoria
ieroglifică (Historia hieroglificzna), napisana w jęz. rumuńskim, w l.
1703-1705. Wytwór ducha baroku, "powieść maski", jest równocześnie moralitetem,
powieścią polityczno-historyczną i esejem filozoficznym.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
CARAGIALE, Ion Luca (1852-1912) - komediopisarz, nowelista
i publicysta rumuński. Pochodził z rodziny o tradycjach artystycznych, sam marzył
o karierze aktorskiej. Autor znakomitych komedii obyczajowych. Po mistrzowsku
operował komizmem sytuacji i charakterów, demaskując hipokryzję i przywary ówczesnej
burżuazji. Trafność obserwacji i środków wyrazu stawia go w rzędzie klasyków
rumuńskich. W 1904 r., po konflikcie z członkami Akademii Rumuńskiej, która
odrzuciła jego sztuki przedstawione do nagrody, opuścił Rumunię i osiedlił się
w Berlinie.
(Anna Kaźmierczak)
CARP, Petru - rumuński polityk konserwatywny. Współtworzył
grupę literacką Junimea. Premier w l. 1900-1901. Zdecydowany germanofil. Doskonały
mówca, autor słynnego zdania: "Talentul nu justifică toate incarnaţiunile,
precum nici frumuseţea nu justifică toate prostituţiunile" (nie każdą cielesność
da się usprawiedliwić talentem, tak jak nie każdy rodzaj prostytucji da się
wytłumaczyć urodą).Uważał, że Rumunia zawsze powinna pozostawać w opozycji do
Rosji.
(Anna Kaźmierczak )
CEAUŞESCU, Nicolae (1918-1989) - dyktator, od 1965 r. I sekretarz
partii komunistycznej, od 1967 przewodniczący Rady Państwa, od 1974 r. prezydent
Rumunii, od 1973 r. przewodniczący Najwyższej Rady Rozwoju Gospodarczego i Społecznego
Rumunii jako wspólnego organu partii i rządu. Był komunistą żywiącym uznanie
dla Stalina, nieobce mu były wzory chińskie Po 1964 r. wraz ze zmianą postawy
politycznej Gheorghiu-Deja, Ceauşescu, komunista w wydaniu stalinowskim, dodatkowo
opowiedział się za ideami nacjonalistycznymi. Podporządkował sobie służby bezpieczeństwa
(Securitate), które stały na straży reżimu, ale i jego własnej rodziny. W 1968
r. rozpoczęła się publikacja jego "wybitnych" dzieł. Uważał się nie tylko za
wielkiego ideologa, ale również teoretyka z wielu dziedzin (od architektury
po lotnictwo, od hodowli trzody po wychowanie dzieci itd.). W fałszowanej historii
Ceauşescu miał wspólne korzenie z wielkimi władcami ziem rumuńskich: Mirczą
Starym, Stefanem Wielkim i Michałem Walecznym. W wyniku rewolucji, którą rozpoczęły
wystąpienia w Timişoarze, Ceauşescu został obalony, osądzony wraz z żoną Eleną
i skazany na śmierć. Wyrok wykonano 25 grudnia 1989 r.
(Anna Kaźmierczak)
CIORAN, Emil (1911-1995). Pisarz i myśliciel rumuński. Po studiach
filozoficznych w Bukareszcie i w Berlinie otrzymał w 1937 r. stypendium Instytutu
Francuskiego w Bukareszcie i osiadł na stałe w Paryżu. Począwszy od tej daty
pisze i publikuje swe prace wyłącznie po francusku. Uprawia rodzaj pisarstwa
fragmentarycznego, pełnego paradoksów, zbliżonego do stylu Kierkegaarda i Nietzschego.
Jego eseje aforystyczne szokują czytelników z powodu nieuznawania przez autora
jakiejkolwiek filozofii systemowej, gry paradoksów, pesymizmu. Krytycy, nie
znajdując stosownego określenia dla pełnego sprzeczności myślenia Ciorana, nazywają
go "cynikiem", "stoikiem", "mistykiem", "dandysem i mizantropem". Uważany jest
za jednego z największych myślicieli XX w. oraz twórcę osobnego stylu w jęz.
francuskim. Pisma w jęz. rumuńskim: Pe culmile disperării (1934, wyd.
pol. Na szczytach rozpaczy, 1992), Cartea amăgirilor (1936),
Schimbarea la faţă a României (1936), Lacrimi şi sfinţi (1937),
Amurgul gîndurilor ( 1940), Îndreptar pătimaş (1991). Pisma
w jęz. francuskim: Précis de décomposition (1949), Syllogismes
de l'amertume ( 1952, pol. wyd. wyboru Aforyzmy, 1993), La Tentation
d'exister (1956), Histoire et utopie (1960, wyd. pol. Historia
i utopia, 1997), La Chute dans le temps (1964, wyd. pol. Upadek
w czas, 1994), Le Mauvais demiurge (1969, wyd. pol. Zły demiurg,
1995), De l'inconvenient d'etre né ( 1973, pol. wyd. O niedogodności
narodzin, 1996), Ecartelement ( 1979), Exercises d'admiration
(1986), Aveux et anathémes ( 1987), Mon Pays/Ţara mea ( wyd.
dwujęzyczne,1996). Publicystyka, korespondencja, zapisy rozmów: Singurşatate
ăi destin (1992), Convorbiri (1993), Scrisori către cei de-acasa.
( Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
COSTIN, Miron (1633-1691). Dziejopisarz, kronikarz i poeta. Pochodził
ze starej, mołdawskiej rodziny bojarskiej. Jego najważniejsze dzieła - Letopiseţul
Ţării Moldovei de la Aaron-Vodă încoace (Latopis Mołdawii od czasów
hospodara Arona po dzień dzisiejszy), opisujący historię Mołdawii w latach
1595-1661; De neamul moldovenilor, din ce ţară au ieşit strămoşii lor
(O narodzie mołdawskim i z jakiego kraju wywodzą się jego przodkowie);
jak również dzieła pisane w języku polskim Chronica ziem Mołdawskich y Multańskich
(zwana Kroniką polską, 1677) i Historia polskimi rythmami o mołdawskiej
ziemi i multańskiej (zwana Poematem polskim, 1684) - poruszają
problemy związane z pochodzeniem Rumunów oraz romańskim charakterem języka rumuńskiego.
Chronica... zawiera również mały słowniczek łacińsko-rumuński. Poemat
filozoficzny Viaţa lumii (Życie świata,1671-1673), zbliżony
w tonie do niektórych utworów M. Reja, J. Kochanowskiego i M. Sępa-Szarzyńskiego,
których autor dobrze znał, dotyka problemów przemijania doczesności (motyw fortuna
labilis).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
CULIANU, Ioan Petru (Couliano, 1950-1991). Rumuński historyk
religii i pisarz, osiadły w USA. Uczeń i współpracownik M. Eliadego, jedna z
największych rumuńskich osobowości w kulturze XX wieku. Zamordowany w 1991 r.
na terenie uniwersytetu w Chicago, gdzie był profesorem religioznawstwa. Jego
książki (Religione e potere, 1981; Eros et magie a la Renaissance,
1984; Expériences de l'extase, 1984; Les gnoses dualistes de l'Occident.
Histoires et mythes., 1990; Dictionnaire des religions, 1990,
wspólnie z M. Eliade, wyd. pol. 1994 Słownik religii , M. Eliade, J.
P. Couliano; Out of this world ,1991); Călătorii în lumea de dincolo,
M. Eliade - monografie i inne) zostały przetłumaczone na wiele języków i stały
się fundamentalnymi pozycjami w dziedzinie historii religii. Jest również autorem
prozy (La collezione di smeraldi, 1989; Pergamentul diafan,
1993; Hesperus, 1992). Jego nowele mają charakter fantastyczny i ezoteryczny.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
CUZA, Alexandru Ioan (1820-1873) - liberalny bojar mołdawski znany
ze swych odważnych wystąpień za unią księstw naddunajskich. Sprawował szereg
funkcji w administracji mołdawskiej. Pierwszy władca zjednoczonej Rumunii. Przyczynił
się do unowocześnienia kraju. Po ogłoszeniu w 1863 roku dekretu Cuzy, wprowadzającego
alfabet łaciński, nastąpił rozwój czasopiśmiennictwa. W 1866 zmuszony do abdykacji.
(Anna Kaźmierczak)
DOSOFTEI (Metropolita Dozyteusz, (1624-1693)). Uczony, poeta i tłumacz
rumuński, metropolita Mołdawii (1671-1673, 1675-1688). Teolog i znany poliglota,
obdarzony talentem poetyckim, założył drukarnię w Jassach, gdzie następnie wydawał
książki w jęz. rumuńskim: Dumnezăiască liturghie (Liturgia Boża,
1679), Molitevnic de-nţeles (Zrozumiały modlitewnik, 1681),
Octoih (1683), przyczyniając się do wprowadzenia tego języka, w miejsce
cerkiewnosłowiańskiego, do piśmiennictwa kościelnego. Przetłumaczył Psaltirea...
pre versuri tocmită (Psałterz wierszem, wyd. w Uniejowie w Polsce
w 1673) i Viaţa şi petrecerea svinţilor (Żywoty świętych,
4 tomy, Jassy 1682-1686).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ELIADE, Mircea (1907 -1986 ). Rumuński historyk religii, eseista, filozof,
powieściopisarz, osiadł na stałe w USA. Publikował liczne studia i traktaty
z zakresu mitologii i historii religii: Yoga. Essai sur les origines de
la mistique indienne (1936), komentarz do legendy o Mistrzu Manole Comentarii
la legenda Meşterului Manole (1943), Traktat o historii religii
(1943, pol. wyd. 1966), Le mythe de l'éternel retour (1949), Szamanizm
i archaiczne techniki ekstazy (1951, pol. wyd. 1994), Joga: nieśmiertelność
i wolność ( 1954, pol. wyd. 1984), Aspects du mythe (1963), From
primitives to Zen (1967), Historia wierzeń i idei religijnych
( I-III, 1976-83, pol. wyd. t.I 1988, t. II 1994) i inne. Prawie wszystkie jego
dzieła dotyczące historii religii są przetłumaczone na angielski, niemiecki,
hiszpański, włoski; niektóre na portugalski, holenderski, grecki, polski i inne
języki. Debiutował w 1930 r. powieścią Isabel şi apele diavolului,
będącą pamiętnikiem młodego studenta w Indiach. Doświadczenia ezoteryczne, sięgające
korzeniami do mistyki Wschodu, są przedmiotem powieści Lumina ce se stinge (1934).
Dwie nowele, wydane w 1940 r. Tajemnica doktora Honigbergera (wyd.
pol. 1983) i Nopţi la Serampore wykorzystują również ten typ doznań.
W 1935 r. wydał "powieść nie-wprost" Şantier, w której przedstawił
swe doświadczenia jako studenta uniwersytetu w Kalkucie. W tym samym klimacie
mieści się powieść Majtreji (1933, wyd. pol. 1988), w której opisywał
swe podwójne wtajemniczenie - w tajemnicę kobiecości oraz w duchowość hinduską.
W utworach Domnişoara Cristina (1936) i Şarpele (1937) oparł
się na magicznym myśleniu zaczerpniętym z rumuńskiego folkloru. Po II wojnie
światowej publikował wiele nowel fantastycznych oraz powieść Noaptea de
Sânziene (najpierw ukazało się w Paryżu tłumaczenie francuskie A. Guillermou
Foret interdite, 1955, a dopiero później wersja w jęz. rumuńskim w
1971 r.). Powieść jest odbiciem stosunków panujących w społeczeństwie rumuńskim
w pierwszych latach po II wojnie światowej. Uprawiał specjalny typ fantastyki
w swojej prozie, wywodzący się z koncepcji, że sacrum nie zniknęło lecz wciąż
istnieje, ukryte w profanum. Większość stworzonych przez niego postaci posiada
zdolność odczytywania w przejawach profanum znaków sacrum. Inne dzieła: eseje
Solilocvii, eseuri (1932), Oceanografie, eseuri (1934), India
(1934), Fragmentarium, eseuri (1939), Insula lui Euthanasius, studii
şi eseuri (1943), sztuka teatr. Iphigenia (1951), nowele (Nuvele,
1963), tomy wspomnień Zapowiedź równonocy (t. I. wyd. pol. 1989),
Świętojańskie żniwo (t. II., wyd. pol. 1991).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
EMINESCU, Mihai (właśc. Eminovici Mihai, 1850-1890). Narodowy poeta
rumuński. Pochodził z niezamożnej rodziny ziemiańskiej, z północnej Mołdawii.
Studiował w Czerniowcach, Wiedniu i Berlinie, debiutował w 1866 r. w piśmie
Familia (przy tej okazji redaktor zmienił formę jego nazwiska na Eminescu).
Członek towarzystwa Junimea, współpracownik pisma Convorbiri Literare,
gdzie publikował całą swoją twórczość. W wieku 33 lat zapadł na chorobę nerwową,
umarł w wieku 39 lat w jednym z bukareszteńskich sanatoriów. Jego dzieło literackie
to przede wszystkim poezje. T. Maiorescu , który jako pierwszy przeczuł w nim
genialnego twórcę, wydał jego, jedyny za życia, tom Poezii, zawierający
wiersze miłosne, filozoficzne, satyryczne, a także nawiązujące do folkloru rumuńskiego.
Eminescu tworzył również prozę (nowela fantastyczna Sărmanul Dionis,
opowieść romantyczna Cezara i in.). Głęboko rozczarowany otaczającą
go rzeczywistością, którą zwykł nazywać "Nowym Fanarem"(gr. dzielnica Konstantynopola)
uciekał w świat własnych przeżyć,wyidealizowaną przeszłość, opiewał piękno przyrody.
Jego twórczość, opublikowana za życia, jest niewielka w porównaniu z dziełami
wydanymi po śmierci - pozostawił ponad 15000 stron rękopisów, zawierających
wiersze, nowele, zarysy powieści, próbki dramaturgiczne, fragmenty filozoficzne.
Zwraca uwagę rozpiętość jego warsztatu literackiego (C. Noica nazywa go "w pełni
człowiekiem kultury rumuńskiej"). Komentatorzy umieszczają Eminescu pośród wielkich
romantyków, obok takich osobowości jak Tieck, Novalis, J. P. Richter, Hugo,
Keats i in. Poeta ten wzbogacił romantyzm o nowy wymiar i specyficzny typ wrażliwości
rumuńskiej; był też wybitnym dziennikarzem, uważnym obserwatorem zjawisk społecznych
i politycznych, zapalczywym pamflecistą.
(Anna Kaźmierczak, Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
FERDYNAND I Hohenzollern-Sigmaringen (1865-1927) - król Rumunii
od 1914 do 1927 r. Był synem brata Karola I, Leopolda, który nabył prawo do
tronu rumuńskiego z powodu braku spadkobierców w bezpośredniej linii. W czasie
I wojny był współautorem politycznego zwrotu w kierunku państw Ententy. Jego
koronacja, która odbyła się w Alba Iulia w 1923 z udziałem przedstawicieli 13
państw, stała się symbolem międzynarodowego uznania Wielkiej Rumunii.
(Anna Kaźmierczak)
GHEORGHIU-DEJ, Georghe (1901 - 1965) - działacz komunistyczny,
w latach 1945-1965 I sekretarz partii, w latach 1952-1955 premier Rumunii, od
1961 do 1965 r. przewodniczący Rady Państwa. W utrzymaniu władzy stosował metody
stalinowskie. Obsesyjnie lękał się spisków, toteż w sposób bezwzględny obchodził
się ze swoimi rywalami. Był autorem programu kolektywizacji rolnictwa, któremu
towarzyszyła fala represji. W latach 1945-1965 przez obozy pracy przeszło ponad
milion osób.
(Anna Kaźmierczak)
HONTERUS, Johannes (1498-1594). Humanista, zwolennik Lutra,
reformator kościoła saskiego w Siedmiogrodzie. Napisał Rudimenta Cosmographiae,
rodzaj opisu świata, używanego w charakterze podręcznika w środkowej i wschodniej
Europie aż do XVIII w. Założył w Braszowie drukarnię oraz kolegium w duchu humanistycznym.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ILIESCU, Ion (1930) - Do 1984 r. członek Komitetu Centralnego
Rumuńskiej Partii Komunistycznej, od 22 grudnia 1989 r. przewodniczący Frontu
Ocalenia Narodowego, potem Rady Frontu Ocalenia Narodowego, w latach 1990-1996
prezydent Rumunii. W 2000 r. ponownie wybrany na urząd prezydencki. (Anna Kaźmierczak)
IONESCO, Eugen (Ionescu, 1912-1993). Pisarz i dramatopisarz
rumuński i francuski. Opublikował w jęz. rumuńskim poezje (Elegii pentru
fiinţe mici, 1931) i eseje pamfletowe (Nu, 1934). Łamał ówczesne
stereotypy, buntowniczo atakując dzieła uznanych autorów rumuńskich. Po wojnie
osiadł we Francji, zdobywając rozgłos jako jeden z największych współczesnych
dramaturgów. Jest jednym z twórców teatru absurdu, autorem sztuk: Łysa śpiewaczka,
Lekcja, Krzesła, Nosorożec, Król umiera, Pieszo w powietrzu i innych. Znany
eseista i publicysta, wybrany na członka Akademii Francuskiej.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
IORGA, Nicolae (1871-1940). Historyk, pisarz i polityk rumuński, człowiek
o wszechstronnym umyśle. Uczony o sławie europejskiej (od 1908 r. członek Akademii
Rumuńskiej; od 1894 profesor uniwersytetu w Bukareszcie; od 1931 doktor honoris
causa Uniwersytetu Jagiellońskiego), napisał ponad 1000 tomów i ponad 10000
artykułów. Kultura rumuńska zawdzięcza mu całą serię istotnych opracowań: Încercare
de sinteză a istoriei umanităţii (1926-1928, czterotomowa synteza historii
ludzkości), Locul românilor în istoria universală (1935-1936, 3 tomy
dotyczące miejsca Rumunów w historii powszechnej), Istoria românilor (1936-1939,
11 tomów opisujących dzieje Rumunów). Jest również autorem prac z zakresu historii
literatury romańskiej i rumuńskiej: Istoria literaturilor romanice, Istoria
literaturii româneşti în veacul al XVIII-lea, Istoria literaturii româneşti
în veacul al XIX-lea, Istoria literaturii româneşti contemporane. Pisał
również wspomnienia, autobiografię, dzienniki z podróży, wiersze, sztuki teatralne
itd. Aktywnie uczestniczył w życiu politycznym Rumunii. W czasie I wojny światowej
prowadził kampanię na rzecz włączenia się Rumunii do wojny po stronie aliantów
. Stał na czele Zgromadzenia, które w 1918 r. proklamowało zjednoczenie ziem
rumuńskich. Premier rządu w latach 1931-1932. Na przełomie lat 30. ostro występował
przeciwko faszyzacji kraju i Żelaznej Gwardii. Zginął z rąk terrorystów tej
organizacji podczas urządzonej przez nich "nocy św. Bartłomieja" w 1940 r.
(Anna Kaźmierczak, Joanna Porawska)
JUNIMEA - towarzystwo literackie (zorganizowane przez kręgi
masońskie), o dużym znaczeniu dla kultury rumuńskiej, założone w Jassach (1863)
przez intelektualistów : T. Maiorescu, I. Negruzzi, V. Pogor, P. Carp i T. Rosetti.
Od marca 1867 r. wydaje pismo Convorbiri literare, w którym publikowany
jest dorobek kulturalny i literacki XIX-wiecznej Rumunii. W spotkaniach towarzystwa
brali udział niemal wszyscy wielcy pisarze i poeci tej epoki - Alecsandri, Eminescu,
Creangă, Caragiale, Slavici i in. Towarzystwo, głównie poprzez działalność swego
duchowego przywódcy T. Maiorescu, wpłynęło zasadniczo na kulturę rumuńską.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
KAROL I (1839-1914) - król Rumunii z dynastii Hohenzollern-Sigmaringen.
Od 1866 r. książę, królem Rumunii obwołany w 1881 r., panował do 1914. Za jego
rządów struktury państwa zostały w sposób zdecydowany zmodernizowane. Sympatyzował
z Prusami, był zdecydowanym zwolennikiem polityki proniemieckiej.
(Anna Kaźmierczak)
KAROL II Hohenzollern-Sigmaringen (1893-1953 ) - król Rumunii
od 1930 r. Człowiek inteligentny i dobrze wykształcony, żądny władzy, przebiegły
i pozbawiony skrupułów. Wywoływał skandale swym życiem prywatnym. Zmuszony do
abdykacji na rzecz swojego syna Michała po utracie Siedmiogrodu, Besarabii i
Bukowiny, w 1940 roku opuścił Rumunię.
(Anna Kaźmierczak)
KOGĂLNICEANU, Mihail (1817-1891). Polityk, historyk i pisarz rumuński;
propagator kultury i literatury. Wydawał czasopisma Dacia literară
(1840), Propăşirea (1844) oraz Steaua Dunării (1855). Bojownik
sprawy zjednoczenia Księstw Rumuńskich, był inicjatorem reform wprowadzonych
przez księcia Al. I. Cuzę (reformy rolnej, sekularyzacji dóbr klasztornych).
Minister i premier rządu. Jako minister spraw zagranicznych uczestniczył w proklamowaniu
aktu niepodległości Rumunii (10 maja 1877). Opublikował kroniki mołdawskie Letopiseţele
Ţării Moldovei (I-III,1845-1852), opisał dzieje państw rumuńskich (Histoire
de la Valachie, de la Moldavie et des Valaques transdanubiens ,1837), jest
również autorem szkiców literackich, nowel i fragmentów prozy.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
LUPU, Vasile (1634-1653) - hospodar mołdawski. Wywodził się z greckiego
lub zgrecyzowanego rodu i sprzyjał Grekom. Dał się poznać jako dobry gospodarz,
ponieważ mimo podwyższonego haraczu udało mu się powiększyć dochody państwa.
Mecenas kultury. Ufundował cerkiew Trei Ierarhi w Jassach, gdzie w przyległym
do niej klasztorze powstało studium wyższe z wykładowym językiem łacińskim.
(Anna Kaźmierczak)
MAIORESCU, Titu (1840-1917). Rumuński krytyk literacki, estetyk, polityk,
teoretyk ugrupowania Junimea i pisma Convorbiri literare. Uzyskał tytuł
doktora filozofii na uniwersytecie w Giessen (De philosophia Herbati, 1860).
W 1861 r. wydano w Berlinie jego książkę Einiges Philosophische in gemeinfasslicher
Form. W wieku 21 lat jest już znany w niemieckich kręgach filozoficznych.
W tym samym okresie został profesorem logiki i filozofii na Uniwersytecie w
Jassach, zaś po r. 1863 - rektorem tejże uczelni. Pełnił kolejno funkcje ministra
oświaty, posła do parlamentu, premiera rządu (1912), był członkiem Akademii
Rumuńskiej. W 1863 r. założył w Jassach (razem z I. Negruzzi, P.P. Carp, V.
Pogor, Th. Rosetti) towarzystwo kulturalne Junimea, organizował wykłady z dziedziny
filozofii, psychologii, logiki i literatury. W 1867 r. , wspólnie z innymi członkami
towarzystwa, założył czasopismo Convorbiri literare, z którym współpracowała
większość znanych pisarzy tego okresu. W 1866 r. (po zastąpieniu cyrylicy alfabetem
łacińskim) ogłosił pracę Despre scrierea limbii române, w której ustalił
system graficzny i zasady ortograficzne (w większości obowiązują one do dziś).
Odrzucił zasady etymologiczne Szkoły Siedmiogrodzkiej, podtrzymując koncepcję
organicznego rozwoju języka. W licznych pracach wprowadził zasady językowe i
estetyczne, które odegrały ogromną rolę w rozwoju kultury i literatury rumuńskiej.
W pracy O cercetare critică asupra poeziei române z 1867 r. próbował,
przy pomocy wyznawanych wówczas idei estetycznych, podać definicję poezji. Studium
În contra direcţiei de azi în cultura română (1868) ugruntowuje jego
teorię "form bez treści", przeciwstawiając się przenoszeniu na grunt rumuński
idei i instytucji, pisząc: Comediile d-lui Caragiale (1885), Poeţi
şi critici (1886), Eminescu şi poeziile lui ( 1889), Critice
(1893). Dał się poznać także jako logik (Logica, 1876) i mówca (Discursuri
parlamentare, 1897-1915). Jest również autorem wywierających głębokie wrażenie
dzienników i zapisków (Jurnal, Însemnări zilnice, 1937-1939).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
MANIU, Iuliu (1873-1953) - Wywodzący się z Siedmiogrodu rumuński
działacz narodowy, organizator ruchu ludowego, lider Narodowej Partii Siedmiogrodu
o orientacji nacjonalistycznej. Premier Rumunii w rządzie narodowo-chłopskim
w latach 1928-1930 i 1932-1933. W październiku 1918 r. stanął na czele powstałej
w Siedmiogrodzie Rumuńskiej Centralnej Rady Narodowej, która 1 grudnia tego
samego roku zwołała w Alba Iulia Zgromadzenie Narodowe, które podjęło uchwałę
o zjednoczeniu ze "starym królestwem". W 1947 r. po rozwiązaniu partii narodowo-chłopskiej
jej przywódcom, w tym I. Maniu wytoczono proces. Zmarł w więzieniu komunistycznym.
(Anna Kaźmierczak )
MIHAI (Michał) I Hohenzollern-Sigmaringen (ur. 1921) - regent
1927-1930 i król Rumunii1940-1947. Zmuszony przez komunistów do abdykacji, 2
stycznia 1948 roku opuścił Rumunię.
(Anna Kaźmierczak)
MIHAI VITEAZUL (Michał Waleczny) (1593-1601) - hospodar wołoski. Po
Stefanie Wielkim najznaczniejszy wśród panujących rumuńskich. Jego zwycięstwa
podniosły międzynarodowy prestiż Wołoszczyzny. Podjął próbę zjednoczenia trzech
księstw rumuńskich w jedną dziedziczną, absolutną monarchię. (Anna Kaźmierczak)
MIRCEA CEL BĂTRĂN (Mircza Stary) (1386-1418) - hospodar wołoski.
Energiczny i wszechstronnie utalentowany władca; wspierał rozwój gospodarczy
kraju, między innymi nadając przywileje handlowe kupcom z Braszowa i z Lwowa.
Dobry polityk i wódz. Za jego panowania państwo wołoskie osiągnęło swe najszersze
granice i obejmowało: Wołoszczyznę, Dobrudżę z Silistrą, Banat Seweryński, Besarabię
południową, Făgăraş i Amlaş (Siedmiogród).
(Anna Kaźmierczak)
NĂSTASE, Adrian - Polityk o rodowodzie komunistycznym. Od 1991
do 1992 minister spraw zagranicznych w rządzie Teodora Stolojana. Od 2000 r.
premier rządu; od 2001 r. przewodniczący partii Socjaldemokratycznej (postkomunistycznej).
(Anna Kaźmierczak)
NOICA, Constantin (1908-1988). Rumuński filozof, eseista i
tłumacz, przywódca duchowy filozoficznej Szkoły z Păltiniş, reprezentujący w
czasach komunistycznych w Rumunii niezależną, elitarną myśl filozoficzną. Model
idei paidei, do którego nawiązywał, wpłynął zasadniczo na współczesną
filozofię i estetykę rumuńską. Główne dzieła: Mathesis sau bucuriile simple
(1934), Jurnal filozofic (1944), Rostirea filozofică românească
(1970), Creaţie şi frumos în rostirea românească (1973), Eminescu
sau gînduri despre omul deplin al culturii româneşti (1975), Despărţirea
de Goethe (1976), Sentimentul românesc al fiinţei (1978), Şase
maladii ale spiritului contemporan (1978, pol. wyd. Sześć chorób ducha
współczesnego, Kraków 1997), Devenirea întru fiinţă (1981), Tratatul
de ontologie (1981), Logica lui Hermes (1986). (Codruţa Gavril,
Joanna Porawska)
ODOBESCU, Alexandru ( 1834-1895). Pisarz, archeolog i polityk
rumuński. Był ministrem oświaty i wyznań (1863-1864), profesorem archeologii
na Uniwersytecie w Bukareszcie. Jest autorem prac z zakresu archeologii (Istoria
arheologiei, 1877, Le Trésor de Petrossa vol. I-III, 1887-1900).
Jego publikacje z zakresu folklorystyki porównawczej dotyczą m. in. pieśni ludowych
wschodniej Europy (Cîntecele poporane ale Europei răsăritene, mai ales în
raport cu ţara, istoria şi datinile românilor, 1861; Răsunete ale Pindului
în Carpaţi). Wydał również studia historyczno-literackie, opisujące życie
literackie Wołoszczyzny w XVIII w. (Poeţii Văcăreşti, Mişcarea literară
din Ţara Românească în sec. XVIII). Jest autorem nowel historycznych (
Mihnea Vodă cel Rău, Doamna Chiajna, 1860) i esejów (Cîteva ore
la Snagov, 1909; Pseudokynegeticos, 1874).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
PAPIU-ILARIAN, Alexandru (1827-1877). Siedmiogrodzki prawnik,
historyk i polityk, uczestnik Powstania z 1848 r. Profesor historii i prawa
Akademii Mihăileană w Jassach, zwolennik zjednoczenia księstw rumuńskich, był
członkiem rządu kierowanego przez M. Kogălniceanu. Głównym jego dziełem jest
opis historii Rumunów w Górnej Dacji (Istoria românilor din Dacia Superioară,
I-II, Wiedeń, 1851-1852). Wydał też zbiór tekstów Tezaur de monumente istorice
pentru România, I-III (1862-1864).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
PÂRVAN, Vasile (1882-1927). Filozof, historyk i archeolog rumuński.
Pomysłodawca i organizator wielu prac archeologicznych (Ulmentum w Oltenii;
Abrittus na południe od Dunaju; Istria). Wydał prace dotyczące cywilizacji geto-dackich
i grecko-łacińskich: Naţionalitatea negustorilor din Imperiul roman
(1909, o narodowości kupców z terenów Cesarstwa Rzymskiego), Contribuţii
epigrafice la istoria creştinismului daco-roman (1911, przyczynki epigraficzne
do historii chrześcijaństwa dacko-rzymskiego), Cetatea Tropeum (1911, o grodzie
Tropeum), Cetatea Ulmetum (1913, o grodzie Ulmetum), Histria
(1916), Începuturile vieţii romane la gurile Dunării (1923, o początkach
życia rzymskiego u ujścia Dunaju), Getica. O protoistorie a Daciei
(1926, prehistoria Dacji), Dacia. Civilizaţiile străvechi din regiunile
carpato-dunărene (1928, opis starożytnych kultur terenów karpacko-naddunajskich).
Jest również autorem esejów filozoficzno-moralnych Idei şi forme istorice
(1920, o ideach i formach historycznych) oraz pamiętników Memoriale (1923).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
STURDZA, Dimitrie Alexandru (1833-1914). Polityk rumuński.
Wielokrotnie piastował funkcje ministra i premiera (1895-1909); przewodniczący
Partii Narodowo-Liberalnej (1892-1909).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ŞCOALA ARDELEANĂ (Szkoła Siedmiogrodzka). Oświeceniowy ruch
intelektualny i kulturalny, który pojawił się w Siedmiogrodzie z końcem XVIII
w. Uosabiał jedną z najważniejszych form walki Rumunów z cesarstwem Habsburgów
o wyzwolenie narodowe. Jego uczestnicy (S. Micu, P. Maior, Gh. Şincai) zredagowali
memoriał Supplex Libellus Valachorum Transilvaniae (1791), w którym
- w imieniu ludności rumuńskiej z Siedmiogrodu - proszą o zrównanie tejże w
prawach z innymi narodowościami imperium. Memoriał (wręczony cesarzowi Leopoldowi
II) został odrzucony przez parlament siedmiogrodzki. Głównymi przejawami działalności
Szkoły były następujące nurty: 1. kierunek historyczny polegający na
ukazaniu łacińskiego pochodzenia narodu rumuńskiego i jego trwania na terytorium
Dacji (S. Micu-Klein Istoria, lucrurile şi întîmplările românilor,
Gh. Şincai Hronicul românilor şi a mai multor neamuri, P. Maior Istoria
pentru începutul românilor în Dacia); 2. kierunek filologiczny realizowany
poprzez opracowywanie gramatyk i słowników języka rumuńskiego, w których wykazywano
romańskie pochodzenie tego języka oraz opowiadano się za zastąpieniem cyrylicy
alfabetem łacińskim (S. Micu, Gh. Şincai Elementa linguae daco-romanae sive
valachae, P. Maior Disertaţie pentru începutul limbei româneşti
oraz Ortographia romana sive latino-valachica, I. Budai-Deleanu Temeiurile
gramaticii româneşti); 3. kierunek oświatowy znajdujący swe odbicie w zakładaniu
szkół rumuńskich, pisaniu podręczników, książek popularyzujących naukę, pism
umoralniających, poradników itp.; 4) kierunek artystyczny reprezentowany w pierwszym
rzędzie przez I. Budai-Deleanu, autora epopei heroikomicznej Ţiganiada.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ŞTEFAN CEL MARE (Stefan Wielki) (1457-1504) - hospodar mołdawski.
Władca o wielkich zdolnościach organizacyjnych, politycznych i wojskowych. Z
powodzeniem opierał się Turcji i Polsce (wyprawa Jana Olbrachta). Zdołał swoje
niewielkie państwo zorganizować na bardziej nowoczesnych zasadach i zapewnił
mu istotne miejsce w rozgrywce politycznej wielkich mocarstw. Udzielał finansowego
wsparcia cerkwi, był fundatorem 44 centrów monastycznych (m. in. w Putnej).
(Anna Kaźmierczak)
URECHE, Grigore (ok. 1590-1647). Kronikarz mołdawski, wywodzący się
ze starej rodziny bojarskiej, zaświadczonej od początków XV w. Jego głównym
dziełem jest Letopiseţul Ţării Moldovei (historia Mołdawii od jej powstania
do r. 1595), pierwsza oryginalna kronika napisana po rumuńsku, zapoczątkowująca
historiografię w tym języku. Opierał się na źródłach dwojakiego rodzaju - wewnętrznych
(w większości na wcześniejszych annałach i kronikach) oraz zewnętrznych (M.
Miechowita Chronica Polonorum, Kraków 1521; J. Bielski Kronika
Polska, Kraków 1597; M. Kromer De origine et rebus gestis Polonorum,
Basel 1555; Al. Guagnini Sarmatiae Europae descriptio, Kraków 1578,
w polskiej wersji przetworzonej przez M. Paszkowskiego).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
