góry

Karpaty Rumuńskie

Pasma górskie Rumunii w całości należą do Karpat, a zarazem aż 55% ogólnej powierzchni całego masywu karpackiego znajduje się w obszarze Rumunii. W kraju tym leżą w całości Karpaty Południowe oraz Góry Zachodniorumuńskie, a także około połowy powierzchni Karpat Wschodnich. Pasma te układają się w przybliżeniu w okrąg, w środku którego leży Transylwania (Siedmiogród), w geografii również zaliczana do terenu Karpat.

Szczegółowe informacje dotyczące poszczególnych pasm górskich Rumunii dostępne są po kliknięciu na odpowiedni region na liście poniżej lub na mapie:

I. Carpaţii Occidentali (Góry Zachodniorumuńskie)

II. Carpaţii Orientali (Karpaty Wschodnie)

III. Carpaţii Meridionali (Karpaty Południowe)

Podział geograficzny Karpat rumuńskich

Umowność nazwy "główny grzbiet karpacki"
Nazwa "główny grzbiet karpacki" jest nazwą dość umowną, poprzez którą rozumie się w przybliżeniu przebieg najwyższych pasm górskich. W rzeczywistości grzbiet dzielący wody po obu stronach pasma karpackiego nie przebiega przez najwyższe masywy, a na pewnym odcinku przechodzi prawie przez sam środek Wyżyny Siedmiogrodzkiej. Szczególnie warto podkreślić, że Karpaty Południowe nie posiadają jednego głównego grzbietu, a w swej centralnej części przecięte są doliną rzeki Olt (pol.: Aluta).

Karpaty rumuńskie z samolotu

Niejednoznaczności w nazewnictwie i geografii
W publikacjach geograficznych dotyczących gór Rumunii spotyka się dużą różnorodność nazewniczą a także odmienne wersje, jeśli chodzi o definiowanie terytoriów i granic danego pasma górskiego (np. Góry Banackie przez jednych geografów są włączane w obręb Karpat Południowych, według innych - w obręb Gór Zachodniorumuńskich; najsłynniejszy w Karpatach Wschodnich wąwóz Bicaz według jednych źródeł leży w całości w górach Haşmaş, według innych na granicy gór Haşmaş i Ceahlău).

Szata roślinna
W świecie roślinnym Karpat rumuńskich występują powszechnie gatunki, które w przypadku naszej części Karpat zostały wytępione bądź spotykane są bardzo rzadko. Np. charakterystyczna, u nas rzadka szarotka (Leontopodium alpinum), rośnie tu nieraz w całych skupiskach. Pośród rozpoznawanych przez wielu turystów, typowych roślin górskich, warto zwrócić uwagę na kilka gatunków goryczek (rodzaj Gentiana), dziewięciosiła (Carlina acaulis), czy krokusa (szafrana) Heuffela (Crocus heuffelianus), który jest podobny do znanego nam szafrana spiskiego. W wysokogórskim pejzażu, nieraz jako swoiste obramowanie brzegów polodowcowych jezior, występuje kilka gatunków tojadów (Aconitum). Typowymi roślinami górskimi, spotykanymi na opisywanym obszarze są także dzwonki (Campanula), sasanki (Pulsatilla), goździki (Dianthus), jaskry (Ranunculus), astry (Aster), pierwiosnki (Primula), jastrzębce (Hieracium), urdziki (Soldanella pusilla), naparstnice (Digitalis), czy skalnice (Saxifraga). Piękną rośliną o oryginalnym, fioletowym kwiecie jest orlik (Aquillegia transsilvanica), występujący na izolowanych stanowiskach w Karpatach Południowych. Na południowo zachodnich skrawkach Karpat Południowych (m.in. rezerwat Domogled) spotykamy z kolei gatunki śródziemnomorskie, co jest świadectwem bardzo dużej różnorodności przyrodniczej obszaru.
Pod względem liczby endemitów Karpaty są uboższe np. od Alp; zarazem ilość roślin endemicznych w rumuńskiej części Karpatach jest znacznie większa niż w innych częściach pasma karpackiego. Centrum karpackiego endemizmu stanowią Karpaty Południowe, a w szczególności rejon gór Bucegi i niewielkiego masywu Piatra Craiului, choć należy zastrzec, że niektóre z gatunków uważają za endemity jedynie botanicy rumuńscy. Rosną tu między innymi endemity lokalne, jak Astragalus australis ssp bucsecsi czy Poa molineris glacialis. Inne z tutejszych roślin endemicznych to m.in. gatunek goździka Dianthus callizonus, czy gatunek skalnicy Saxifraga denissa.Drugim interesującym rejonem pod względem zjawiska endemizmu są góry Retezat. Do endemicznych roślin Retezatu należą m.in. rośliny mające w swej nazwie łacińskiej nazwę pasma jak, Rubus retezaticus, czy gatunek koniczyny Trifolium retezaticum. Dla rumuńskich Karpat charakterystyczne są także endemiczne gatunki z rodzaju jastrzębiec (hieracium) oraz kilka endemicznych tojadów (Aconitum).
Wysokości, na których przebiegają granice pięter roślinnych, w górach Rumunii pozostają pod silnym wpływem szerokości geograficznej. W północnej części rumuńskich Karpat Wschodnich granice te przebiegają niżej aniżeli w Karpatach Południowych. Przykładowo, granica lasu w Górach Rodniańskich przebiega zazwyczaj na wysokości 1500 - 1600 m. n.p.m. , w Karpatach Południowych zaś na wysokości 1700 - 1800 m. (dla porównania - w Polsce wysokości te wynoszą 1250 m. w Sudetach i 1350 - 1500 m. w polskich Karpatach).
Piętro regla dolnego. W rumuńskiej części Karpat rozpościera się ono, zależnie od szerokości geograficznej, do wysokości 1100 - 1400 m. Charakterystycznymi drzewami dla tego piętra roślinnego - tak jak i w Polsce - są przede wszystkim buk i jodła, a także jawor i świerk (na niższych stokach gór rosną lasy z udziałem dębu, graba, buka i innych drzew). Tam, gdzie regiel dolny zachował się w pierwotnym, bądź zbliżonym do naturalnego stanie, występuje on w różnych formach, zależnych od różnych czynników, takich jak ekspozycja górskich stoków, czy też rodzaj podłoża skalnego i wytworzonej na nim gleby. Dlatego też można wyodrębnić kilka zespołów leśnych występujących w tym piętrze roślinnym, gdzie dane gatunki odgrywają rolę mniejszą bądź większą (typowy bór mieszany, żyzna buczyna, kwaśna buczyna, lasy jodłowe). Na podłożu wapiennym spotkamy tu także reliktowe lasy sosnowe. Na południowych stokach Karpat Południowych w rejonie Băile Herculane ze względu na ciepły klimat, zbliżony do śródziemnomorskiego, szata roślinna posiada cechy i gatunki odmienne niż gdzie indziej.
Piętro regla górnego. Leży ono powyżej lasów dolnoreglowych i sięga wysokości 1500 - 1600 m. w północnych rejonach Karpat Wschodnich, oraz 1800 m. (a nieraz i więcej) na południowych zboczach Karpat Południowych. Piętro to jest królestwem świerka, choć przy górnej jego granicy spotykamy również niekiedy (Retezat) lasy limbowe.
Piętro kosodrzewiny. W Rumunii dochodzi ono (zależnie od szerokości geograficznej) do wysokości 1900 - 2200 m. Urozmaiceniem zielonego płaszcza kosodrzewiny jest często jarzębina. W niektórych rejonach piętro kosówki stanowi zwarty gąszcz, w innych występuje w postaci niewielkich kęp; na znacznych obszarach kosodrzewina została przetrzebiona lub zniszczona przez intensywne pasterstwo. Swój udział w piętrze kosówki, a także i niżej, na górskich polanach ma też jałowiec halny oraz rododendrony.
Piętro halne (subalpejskie). Stanowiące roślinność tego piętra połacie muraw wysokogórskich obejmują najwyżej położone obszary. W przeciwieństwie np. do Tatr nie wydziela się natomiast w górach Rumunii roślinności piętra turniowego, (w Tatrach rozpościera się ono powyżej 2300 m., zaś tutaj, nawet na wysokości 2500 panują warunki charakterystyczne dla piętra halnego).

Świat zwierzęcy
Fauna rumuńskiej części Karpat w ogólnym zarysie podobna jest do fauny, którą znamy z obszarów Polski. Analogicznie, jak w przypadku świata roślinnego, populacje poszczególnych gatunków są tu liczniejsze niż u nas. Żyją tu także gatunki w naszej faunie niewystępujące. Karpaty rumuńskie są prawdziwą ostoją dla dzikich zwierząt - populacje poszczególnych gatunków, przypadające na daną powierzchnię są o wiele większe (nieraz kilkanaście razy!) aniżeli na analogicznych powierzchniach w Alpach.
Spośród świata zwierzęcego Karpat na uwagę zasługują przede wszystkim duże ssaki drapieżne, mające tutaj dogodne dla siebie obszary, w których mogą się utrzymać. Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) - który u nas jest zwierzęciem rzadkim i ograniczonym w występowaniu właściwie do kilku parków narodowych, tutaj żyje w każdym niemal, większym paśmie górskim; rumuńskie Karpaty zamieszkuje około 5500 niedźwiedzi. W Rumunii żyje ponadto 3000 wilków (Canis lupus) oraz 2000 rysiów (Felis lynx).
Na terenie Karpat rumuńskich bardzo często (w porównaniu np. z Tatrami) można zobaczyć kozice (Rupicapra rupicapra). Podczas gdy u nas i na Słowacji w ostatnich latach populacja kozicy staje się coraz mniej liczna, tutaj zwierzęta te mają dogodne środowisko życia na bardzo wielu obszarach. Drugim, symbolicznym dla wysokogórskich obszarów Karpat zwierzęciem, jest świstak (Marmota marmota); na wielu obszarach został on wytępiony, potem np. w Retezacie był reintrodukowany.
W środowisku tutejszym dogodne warunki dla życia znajdują ponadto nietoperze; żyje tu m.in. największy z europejskich nietoperzy - borowiec olbrzymii (Nyctalus lasiopterus), który rozpina swe "skrzydła" na pół metra. Endemicznym dla obszarów Siedmiogrodu oraz Bukowiny rumuńskiej oraz ukraińskiej jest interesujący gryzoń - ślepiec grecki (Spalax graecus, nota bene nie występujący w Grecji), żyjący na terenach pól i suchych łąk, prowadzący nocny tryb życia.
Wśród ptaków na szczególne wymienienie zasługują duże, chronione ptaki drapieżne. Oryginalnym gatunkiem wśród nich jest orłosęp brodaty (Gypaetus barbatus), zwany zresztą tutaj "karpackim kondorem". Dzikie i niezagospodarowane przestrzenie Karpat umożliwiają także utrzymanie się innych gatunków - sępa płowego (Gyps fulvus), sępa kasztanowatego (Aegypius monarchus) oraz orła przedniego (Aquilla chrysaetos).
Rozległe lasy sprzyjają występowaniu sów, w tym największego gatunku wśród nich - puchacza (Bubo bubo). Charakterystycznymi dla tutejszej awifauny "pomnikowymi" gatunkami są kruk (Corvus corax) oraz głuszec (Tetrao urogallus).
Fauna gadów reprezentowana jest przez podobne gatunki co u nas, choć są one nieco liczniejsze. Występuje tu podgatunek żmii zygzakowatej, Vipera berus bosniensis oraz żmija rogata (Vipera ammodytes), a także jaszczurka murowa (Lacerta muralis). Podobnie, jak w naszej części Karpat, żyją tu także charakterystyczne gatunki płazów, jak salamandra plamista (Salamandra salamadra), traszki (Triturus), kumaki (Bombina) i inne.
Rzeki Karpat w dużej części (nie wszędzie) są rzekami czystymi, dlatego też występuje tu wiele gatunków ryb, w tym największe dla Europy Środkowej, jak typowa dla dopływów Dunaju głowacica (Salmo hucho) oraz sum (Silurus glanis).
W interesującym nas obszarze występuje duża ilość przedstawicieli fauny bezkręgowej. Spośród ciekawych gatunków warto wskazać skorpiona karpackiego (Euscorpus carpathicus), który jest rzadko spotykany w cieplejszych rejonach przełomu Czerwonej Wieży oraz przełomie Żelaznej Bramy. Bardzo liczne są także gatunki pajęczaków, owadów oraz ślimaków, wśród których pewna ilość stanowi endemity.

Tomasz Poller