Ludzie
ANTONESCU, Ion (1882-1946) – wojskowy, polityk. W latach 1937-1938 pełnił funkcję ministra obrony narodowej w rządach Octaviana Gogi i patriarchy Mirona Cristei. Po wejściu w konflikt z królem, Karolem II, został na przełomie lipca i sierpnia 1940 r. aresztowany i internowany. Był zwolennikiem polityki proniemieckiej jako jedynej szansy na ewentualne odzyskanie Besarabii, Bukowiny i Siedmiogrodu. Od 1940 do 1944 r. marszałek Rumunii. Pod naciskiem III Rzeszy został dopuszczony do władzy i wprowadził proniemiecką, faszystowską dyktaturę, opierając się fali terroru, jaki rozpętała Żelazna Gwardia. Za jego rządów Rumunia przystąpiła do paktu antykominternowskiego, tj. do sojuszu Niemiec, Włoch i Japonii. 22 czerwca 1941 r. ogłosił przystąpienie do wojny na Wschodzie. 23 sierpnia 1944 r. został aresztowany, zaś po wojnie osądzony i skazany na śmierć przez władze komunistyczne. Patriota, człowiek o surowym, apodyktycznym charakterze. (Anna Kaźmierczak)
ASTRA (Asociaţiunea transilvană pentru literatura română şi cultura poporului român). Stowarzyszenie kulturalne założone w Sibiu, w 1861 r. Pod przewodem takich intelektualistów jak T. Cipariu i G. Bariţiu, Astra odegrała dużą rolę w upowszechnianiu kultury rumuńskiej w Siedmiogrodzie – założyła własną bibliotekę w Sibiu, szkołę z internatem, muzeum, wydawała prace literackie i naukowe, broszury w serii „biblioteki ludowej” o dużym nakładzie. Od 1868 r. wydawała czasopismo Transilvania. Astrze zawdzięczają Rumuni swoją pierwszą encyklopedię (Enciclopedia română, 3 vol., 1898-1904). Stowarzyszenie zakończyło swą działalność po II wojnie światowej.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
BĂLCESCU, Nicolae (29 VI 1819 – 29 XI 1852). Polityk i historyk rumuński. Brał udział w rewolucji paryskiej 1848 r., przygotowywał powstanie na Wołoszczyźnie. Popierał walkę o wyzwolenie spod władzy tureckiej, procesy demokratyzacji Księstw Rumuńskich, zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów. Po zdławieniu rewolucji rumuńskiej został zmuszony do emigracji. Najważniejszą jego pracą, opisującą sytuację Rumunów za panowania Michała Walecznego, jest Românii supt Mihai Voievod Viteazul, propagująca idee jedności wszystkich Rumunów i niepodległości narodowej. Jest to dzieło historyczne o dużych wartościach literackich.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
BLAGA, Lucian (9 V 1895 – 6 V 1961). Poeta, filozof i dyplomata. W 1914 r., chroniąc się przed poborem do armii austriackiej, podjął studia teologiczne w Sibiu. Po ich ukończeniu studiował filozofię w Wiedniu, uzyskując doktorat. W l. 1925-1939 w służbie dyplomatycznej w Warszawie (1926-1927), Pradze, Bernie, Wiedniu i Lizbonie. Profesor filozofii na uniwersytecie w Cluj, członek Rumuńskiej Akademii Nauk. Autor poezji o zabarwieniu filozoficznym (wybór w tłumaczeniu pol. Poematy światła), dramatów (Mistrz Manole), eseista.
(Zbigniew Szuperski)
BRÂNCOVEANU, Constantin (1688-1714) – hospodar wołoski. Mecenas kultury i fundator świątyń prawosławnych. Przyczynił się do powstania klasztoru i cerkwi w Horezu. Przy jego wsparciu drukarnie w Târgovişte i Râmnic wydały katechizmy wiary prawosławnej. Przeprowadził reformę finansów, której celem było wprowadzenie podatku ryczałtowego zamiast kilkudziesięciu różnych danin.
(Anna Kaźmierczak)
CANTEMIR, Dimitrie (26 X 1673 – 21 VIII 1723). Uczony, poliglota, orientalista, pisarz, dwukrotnie (1693, 1710-1711) hospodar Mołdawii. W 1714 r. został wybrany na członka Akademii Berlińskiej; był uważany w tym okresie za najwybitniejszego znawcę problemów wschodnich. Był młodszym synem Costantina Cantemira (władcy Mołdawii w l. 1685-1693) i bratem Antioha Cantemira (panującego w l. 1695, 1705-1707). Po przegranej z Turkami pod Stănileşti (8-12 VII. 1711) udał się z rodziną do Rosji, gdzie przebywał aż do śmierci. Jego twórczość, o charakterze encyklopedycznym, jest wyrazem prawdziwie humanistycznej osobowości. W okresie 1697-1698 zredagował pierwszą swoją pracę, a równocześnie pierwsze rumuńskie dzieło filozoficzne Divanul sau gîlceava înţeleptului cu lumea sau Giudeţul sufletului cu trupul (Dywan albo spór mędrca ze światem, albo Spór między duszą a ciałem), wydany w Jassach w 1698 r. Później wydał: Ioannis Baptistae van Helmont physices universalis doctrina, ze wstępem w językach łacińskim i rumuńskim (ok. r. 1700); Sacrosanctae scientiae indepingibilis imago (ok. r. 1700); pierwszy traktat z zakresu logiki stworzony przez autora rumuńskiego Compendiorum universae logices institutionis; oraz Cartea ştiinţei muzicii după felul literelor – zbiór 360 melodii ułożonych i zapisanych przez autora według jego własnego systemu (wyd. w jęz. tureckim). Cantemirowi zawdzięcza się pierwszy historyczny, geograficzny i etnograficzny opis Mołdawii (Descriptio Moldaviae). Zapisane w ostatecznym kształcie w latach 1714-1716, dzieło to składa się z trzech zasadniczych części, zawierających:1. opis krainy mołdawskiej i jej mieszkańców, poprzedzony wstępem odnoszącym się do ich przodków oraz łacińskiego pochodzenia narodu rumuńskiego; 2. prezentację zwyczajów i praw panujących w Mołdawii; 3.rozważania związane z romańskim charakterem narodu rumuńskiego, oparte na badaniu języka rumuńskiego (w porównaniu z łaciną i włoskim oraz poprzez wskazywanie wyrazów, które autor uważa za pochodzące z języka dackiego). Rozgłos w Europie przyniosło mu dzieło Historia incrementorum atque decrementorum aulae otomanicae (Historia wzrostu i upadku cesarstwa otomańskiego), napisane w latach 1714-1716. Oryginalnym i ważnym rysem tej pracy są uwagi krytyczne i zapiski o charakterze pamiętnikarskim, oparte na własnych doświadczeniach autora. Spośród pozostałych dzieł na uwagę zasługują: Cartea sistemei sau a stării religiei mahomedane (Księga systemu albo stanu religii mahometańskiej, w jęz. rosyjskim, wyd. w Petersburgu w 1722 r.); Hronicul vechimei româno-moldo-vlahilor (Kronika starożytności Rumuno-Mołdawo-Wołochów, 1718, w jęz. rumuńskim). Spośród dzieł literackich największe znaczenie ma powieść alegoryczna Istoria ieroglifică (Historia hieroglificzna), napisana w jęz. rumuńskim, w l. 1703-1705. Wytwór ducha baroku, „powieść maski”, jest równocześnie moralitetem, powieścią polityczno-historyczną i esejem filozoficznym.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
CARAGIALE, Ion Luca (1852-1912) – komediopisarz, nowelista i publicysta rumuński. Pochodził z rodziny o tradycjach artystycznych, sam marzył o karierze aktorskiej. Autor znakomitych komedii obyczajowych. Po mistrzowsku operował komizmem sytuacji i charakterów, demaskując hipokryzję i przywary ówczesnej burżuazji. Trafność obserwacji i środków wyrazu stawia go w rzędzie klasyków rumuńskich. W 1904 r., po konflikcie z członkami Akademii Rumuńskiej, która odrzuciła jego sztuki przedstawione do nagrody, opuścił Rumunię i osiedlił się w Berlinie.
(Anna Kaźmierczak)
CARP, Petru – rumuński polityk konserwatywny. Współtworzył grupę literacką Junimea. Premier w l. 1900-1901. Zdecydowany germanofil. Doskonały mówca, autor słynnego zdania: „Talentul nu justifică toate incarnaţiunile, precum nici frumuseţea nu justifică toate prostituţiunile” (nie każdą cielesność da się usprawiedliwić talentem, tak jak nie każdy rodzaj prostytucji da się wytłumaczyć urodą).Uważał, że Rumunia zawsze powinna pozostawać w opozycji do Rosji.
(Anna Kaźmierczak )
CEAUŞESCU, Nicolae (1918-1989) – dyktator, od 1965 r. I sekretarz partii komunistycznej, od 1967 przewodniczący Rady Państwa, od 1974 r. prezydent Rumunii, od 1973 r. przewodniczący Najwyższej Rady Rozwoju Gospodarczego i Społecznego Rumunii jako wspólnego organu partii i rządu. Był komunistą żywiącym uznanie dla Stalina, nieobce mu były wzory chińskie Po 1964 r. wraz ze zmianą postawy politycznej Gheorghiu-Deja, Ceauşescu, komunista w wydaniu stalinowskim, dodatkowo opowiedział się za ideami nacjonalistycznymi. Podporządkował sobie służby bezpieczeństwa (Securitate), które stały na straży reżimu, ale i jego własnej rodziny. W 1968 r. rozpoczęła się publikacja jego „wybitnych” dzieł. Uważał się nie tylko za wielkiego ideologa, ale również teoretyka z wielu dziedzin (od architektury po lotnictwo, od hodowli trzody po wychowanie dzieci itd.). W fałszowanej historii Ceauşescu miał wspólne korzenie z wielkimi władcami ziem rumuńskich: Mirczą Starym, Stefanem Wielkim i Michałem Walecznym. W wyniku rewolucji, którą rozpoczęły wystąpienia w Timişoarze, Ceauşescu został obalony, osądzony wraz z żoną Eleną i skazany na śmierć. Wyrok wykonano 25 grudnia 1989 r.
(Anna Kaźmierczak)
CIORAN, Emil (1911-1995). Pisarz i myśliciel rumuński. Po studiach filozoficznych w Bukareszcie i w Berlinie otrzymał w 1937 r. stypendium Instytutu Francuskiego w Bukareszcie i osiadł na stałe w Paryżu. Począwszy od tej daty pisze i publikuje swe prace wyłącznie po francusku. Uprawia rodzaj pisarstwa fragmentarycznego, pełnego paradoksów, zbliżonego do stylu Kierkegaarda i Nietzschego. Jego eseje aforystyczne szokują czytelników z powodu nieuznawania przez autora jakiejkolwiek filozofii systemowej, gry paradoksów, pesymizmu. Krytycy, nie znajdując stosownego określenia dla pełnego sprzeczności myślenia Ciorana, nazywają go „cynikiem”, „stoikiem”, „mistykiem”, „dandysem i mizantropem”. Uważany jest za jednego z największych myślicieli XX w. oraz twórcę osobnego stylu w jęz. francuskim. Pisma w jęz. rumuńskim: Pe culmile disperării (1934, wyd. pol. Na szczytach rozpaczy, 1992), Cartea amăgirilor (1936), Schimbarea la faţă a României (1936), Lacrimi şi sfinţi (1937), Amurgul gîndurilor ( 1940), Îndreptar pătimaş (1991). Pisma w jęz. francuskim: Précis de décomposition (1949), Syllogismes de l’amertume ( 1952, pol. wyd. wyboru Aforyzmy, 1993), La Tentation d’exister (1956), Histoire et utopie (1960, wyd. pol. Historia i utopia, 1997), La Chute dans le temps (1964, wyd. pol. Upadek w czas, 1994), Le Mauvais demiurge (1969, wyd. pol. Zły demiurg, 1995), De l’inconvenient d’etre né ( 1973, pol. wyd. O niedogodności narodzin, 1996), Ecartelement ( 1979), Exercises d’admiration (1986), Aveux et anathémes ( 1987), Mon Pays/Ţara mea ( wyd. dwujęzyczne,1996). Publicystyka, korespondencja, zapisy rozmów: Singurşatate ăi destin (1992), Convorbiri (1993), Scrisori către cei de-acasa.
( Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
COSTIN, Miron (1633-1691). Dziejopisarz, kronikarz i poeta. Pochodził ze starej, mołdawskiej rodziny bojarskiej. Jego najważniejsze dzieła – Letopiseţul Ţării Moldovei de la Aaron-Vodă încoace (Latopis Mołdawii od czasów hospodara Arona po dzień dzisiejszy), opisujący historię Mołdawii w latach 1595-1661; De neamul moldovenilor, din ce ţară au ieşit strămoşii lor (O narodzie mołdawskim i z jakiego kraju wywodzą się jego przodkowie); jak również dzieła pisane w języku polskim Chronica ziem Mołdawskich y Multańskich (zwana Kroniką polską, 1677) i Historia polskimi rythmami o mołdawskiej ziemi i multańskiej (zwana Poematem polskim, 1684) – poruszają problemy związane z pochodzeniem Rumunów oraz romańskim charakterem języka rumuńskiego. Chronica... zawiera również mały słowniczek łacińsko-rumuński. Poemat filozoficzny Viaţa lumii (Życie świata,1671-1673), zbliżony w tonie do niektórych utworów M. Reja, J. Kochanowskiego i M. Sępa-Szarzyńskiego, których autor dobrze znał, dotyka problemów przemijania doczesności (motyw fortuna labilis).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
CULIANU, Ioan Petru (Couliano, 1950-1991). Rumuński historyk religii i pisarz, osiadły w USA. Uczeń i współpracownik M. Eliadego, jedna z największych rumuńskich osobowości w kulturze XX wieku. Zamordowany w 1991 r. na terenie uniwersytetu w Chicago, gdzie był profesorem religioznawstwa. Jego książki (Religione e potere, 1981; Eros et magie a la Renaissance, 1984; Expériences de l’extase, 1984; Les gnoses dualistes de l’Occident. Histoires et mythes., 1990; Dictionnaire des religions, 1990, wspólnie z M. Eliade, wyd. pol. 1994 Słownik religii , M. Eliade, J. P. Couliano; Out of this world ,1991); Călătorii în lumea de dincolo, M. Eliade – monografie i inne) zostały przetłumaczone na wiele języków i stały się fundamentalnymi pozycjami w dziedzinie historii religii. Jest również autorem prozy (La collezione di smeraldi, 1989; Pergamentul diafan, 1993; Hesperus, 1992). Jego nowele mają charakter fantastyczny i ezoteryczny.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
CUZA, Alexandru Ioan (1820-1873) – liberalny bojar mołdawski znany ze swych odważnych wystąpień za unią księstw naddunajskich. Sprawował szereg funkcji w administracji mołdawskiej. Pierwszy władca zjednoczonej Rumunii. Przyczynił się do unowocześnienia kraju. Po ogłoszeniu w 1863 roku dekretu Cuzy, wprowadzającego alfabet łaciński, nastąpił rozwój czasopiśmiennictwa. W 1866 zmuszony do abdykacji. (Anna Kaźmierczak)
DOSOFTEI (Metropolita Dozyteusz, (1624-1693)). Uczony, poeta i tłumacz rumuński, metropolita Mołdawii (1671-1673, 1675-1688). Teolog i znany poliglota, obdarzony talentem poetyckim, założył drukarnię w Jassach, gdzie następnie wydawał książki w jęz. rumuńskim: Dumnezăiască liturghie (Liturgia Boża, 1679), Molitevnic de-nţeles (Zrozumiały modlitewnik, 1681), Octoih (1683), przyczyniając się do wprowadzenia tego języka, w miejsce cerkiewnosłowiańskiego, do piśmiennictwa kościelnego. Przetłumaczył Psaltirea… pre versuri tocmită (Psałterz wierszem, wyd. w Uniejowie w Polsce w 1673) i Viaţa şi petrecerea svinţilor (Żywoty świętych, 4 tomy, Jassy 1682-1686).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ELIADE, Mircea (1907 -1986 ). Rumuński historyk religii, eseista, filozof, powieściopisarz, osiadł na stałe w USA. Publikował liczne studia i traktaty z zakresu mitologii i historii religii: Yoga. Essai sur les origines de la mistique indienne (1936), komentarz do legendy o Mistrzu Manole Comentarii la legenda Meşterului Manole (1943), Traktat o historii religii (1943, pol. wyd. 1966), Le mythe de l’éternel retour (1949), Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy (1951, pol. wyd. 1994), Joga: nieśmiertelność i wolność ( 1954, pol. wyd. 1984), Aspects du mythe (1963), From primitives to Zen (1967), Historia wierzeń i idei religijnych ( I-III, 1976-83, pol. wyd. t.I 1988, t. II 1994) i inne. Prawie wszystkie jego dzieła dotyczące historii religii są przetłumaczone na angielski, niemiecki, hiszpański, włoski; niektóre na portugalski, holenderski, grecki, polski i inne języki. Debiutował w 1930 r. powieścią Isabel şi apele diavolului, będącą pamiętnikiem młodego studenta w Indiach. Doświadczenia ezoteryczne, sięgające korzeniami do mistyki Wschodu, są przedmiotem powieści Lumina ce se stinge (1934). Dwie nowele, wydane w 1940 r. Tajemnica doktora Honigbergera (wyd. pol. 1983) i Nopţi la Serampore wykorzystują również ten typ doznań. W 1935 r. wydał „powieść nie-wprost” Şantier, w której przedstawił swe doświadczenia jako studenta uniwersytetu w Kalkucie. W tym samym klimacie mieści się powieść Majtreji (1933, wyd. pol. 1988), w której opisywał swe podwójne wtajemniczenie – w tajemnicę kobiecości oraz w duchowość hinduską. W utworach Domnişoara Cristina (1936) i Şarpele (1937) oparł się na magicznym myśleniu zaczerpniętym z rumuńskiego folkloru. Po II wojnie światowej publikował wiele nowel fantastycznych oraz powieść Noaptea de Sânziene (najpierw ukazało się w Paryżu tłumaczenie francuskie A. Guillermou Foret interdite, 1955, a dopiero później wersja w jęz. rumuńskim w 1971 r.). Powieść jest odbiciem stosunków panujących w społeczeństwie rumuńskim w pierwszych latach po II wojnie światowej. Uprawiał specjalny typ fantastyki w swojej prozie, wywodzący się z koncepcji, że sacrum nie zniknęło lecz wciąż istnieje, ukryte w profanum. Większość stworzonych przez niego postaci posiada zdolność odczytywania w przejawach profanum znaków sacrum. Inne dzieła: eseje Solilocvii, eseuri (1932), Oceanografie, eseuri (1934), India (1934), Fragmentarium, eseuri (1939), Insula lui Euthanasius, studii şi eseuri (1943), sztuka teatr. Iphigenia (1951), nowele (Nuvele, 1963), tomy wspomnień Zapowiedź równonocy (t. I. wyd. pol. 1989), Świętojańskie żniwo (t. II., wyd. pol. 1991).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
EMINESCU, Mihai (właśc. Eminovici Mihai, 1850-1890). Narodowy poeta rumuński. Pochodził z niezamożnej rodziny ziemiańskiej, z północnej Mołdawii. Studiował w Czerniowcach, Wiedniu i Berlinie, debiutował w 1866 r. w piśmie Familia (przy tej okazji redaktor zmienił formę jego nazwiska na Eminescu). Członek towarzystwa Junimea, współpracownik pisma Convorbiri Literare, gdzie publikował całą swoją twórczość. W wieku 33 lat zapadł na chorobę nerwową, umarł w wieku 39 lat w jednym z bukareszteńskich sanatoriów. Jego dzieło literackie to przede wszystkim poezje. T. Maiorescu , który jako pierwszy przeczuł w nim genialnego twórcę, wydał jego, jedyny za życia, tom Poezii, zawierający wiersze miłosne, filozoficzne, satyryczne, a także nawiązujące do folkloru rumuńskiego. Eminescu tworzył również prozę (nowela fantastyczna Sărmanul Dionis, opowieść romantyczna Cezara i in.). Głęboko rozczarowany otaczającą go rzeczywistością, którą zwykł nazywać „Nowym Fanarem”(gr. dzielnica Konstantynopola) uciekał w świat własnych przeżyć,wyidealizowaną przeszłość, opiewał piękno przyrody. Jego twórczość, opublikowana za życia, jest niewielka w porównaniu z dziełami wydanymi po śmierci – pozostawił ponad 15000 stron rękopisów, zawierających wiersze, nowele, zarysy powieści, próbki dramaturgiczne, fragmenty filozoficzne. Zwraca uwagę rozpiętość jego warsztatu literackiego (C. Noica nazywa go „w pełni człowiekiem kultury rumuńskiej”). Komentatorzy umieszczają Eminescu pośród wielkich romantyków, obok takich osobowości jak Tieck, Novalis, J. P. Richter, Hugo, Keats i in. Poeta ten wzbogacił romantyzm o nowy wymiar i specyficzny typ wrażliwości rumuńskiej; był też wybitnym dziennikarzem, uważnym obserwatorem zjawisk społecznych i politycznych, zapalczywym pamflecistą.
(Anna Kaźmierczak, Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
FERDYNAND I Hohenzollern-Sigmaringen (1865-1927) – król Rumunii od 1914 do 1927 r. Był synem brata Karola I, Leopolda, który nabył prawo do tronu rumuńskiego z powodu braku spadkobierców w bezpośredniej linii. W czasie I wojny był współautorem politycznego zwrotu w kierunku państw Ententy. Jego koronacja, która odbyła się w Alba Iulia w 1923 z udziałem przedstawicieli 13 państw, stała się symbolem międzynarodowego uznania Wielkiej Rumunii.
(Anna Kaźmierczak)
GHEORGHIU-DEJ, Georghe (1901 – 1965) - działacz komunistyczny, w latach 1945-1965 I sekretarz partii, w latach 1952-1955 premier Rumunii, od 1961 do 1965 r. przewodniczący Rady Państwa. W utrzymaniu władzy stosował metody stalinowskie. Obsesyjnie lękał się spisków, toteż w sposób bezwzględny obchodził się ze swoimi rywalami. Był autorem programu kolektywizacji rolnictwa, któremu towarzyszyła fala represji. W latach 1945-1965 przez obozy pracy przeszło ponad milion osób.
(Anna Kaźmierczak)
HONTERUS, Johannes (1498-1594). Humanista, zwolennik Lutra, reformator kościoła saskiego w Siedmiogrodzie. Napisał Rudimenta Cosmographiae, rodzaj opisu świata, używanego w charakterze podręcznika w środkowej i wschodniej Europie aż do XVIII w. Założył w Braszowie drukarnię oraz kolegium w duchu humanistycznym.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ILIESCU, Ion (1930) – Do 1984 r. członek Komitetu Centralnego Rumuńskiej Partii Komunistycznej, od 22 grudnia 1989 r. przewodniczący Frontu Ocalenia Narodowego, potem Rady Frontu Ocalenia Narodowego, w latach 1990-1996 prezydent Rumunii. W 2000 r. ponownie wybrany na urząd prezydencki. (Anna Kaźmierczak)
IONESCO, Eugen (Ionescu, 1912-1993). Pisarz i dramatopisarz rumuński i francuski. Opublikował w jęz. rumuńskim poezje (Elegii pentru fiinţe mici, 1931) i eseje pamfletowe (Nu, 1934). Łamał ówczesne stereotypy, buntowniczo atakując dzieła uznanych autorów rumuńskich. Po wojnie osiadł we Francji, zdobywając rozgłos jako jeden z największych współczesnych dramaturgów. Jest jednym z twórców teatru absurdu, autorem sztuk: Łysa śpiewaczka, Lekcja, Krzesła, Nosorożec, Król umiera, Pieszo w powietrzu i innych. Znany eseista i publicysta, wybrany na członka Akademii Francuskiej.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
IORGA, Nicolae (1871-1940). Historyk, pisarz i polityk rumuński, człowiek o wszechstronnym umyśle. Uczony o sławie europejskiej (od 1908 r. członek Akademii Rumuńskiej; od 1894 profesor uniwersytetu w Bukareszcie; od 1931 doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego), napisał ponad 1000 tomów i ponad 10000 artykułów. Kultura rumuńska zawdzięcza mu całą serię istotnych opracowań: Încercare de sinteză a istoriei umanităţii (1926-1928, czterotomowa synteza historii ludzkości), Locul românilor în istoria universală (1935-1936, 3 tomy dotyczące miejsca Rumunów w historii powszechnej), Istoria românilor (1936-1939, 11 tomów opisujących dzieje Rumunów). Jest również autorem prac z zakresu historii literatury romańskiej i rumuńskiej: Istoria literaturilor romanice, Istoria literaturii româneşti în veacul al XVIII-lea, Istoria literaturii româneşti în veacul al XIX-lea, Istoria literaturii româneşti contemporane. Pisał również wspomnienia, autobiografię, dzienniki z podróży, wiersze, sztuki teatralne itd. Aktywnie uczestniczył w życiu politycznym Rumunii. W czasie I wojny światowej prowadził kampanię na rzecz włączenia się Rumunii do wojny po stronie aliantów . Stał na czele Zgromadzenia, które w 1918 r. proklamowało zjednoczenie ziem rumuńskich. Premier rządu w latach 1931-1932. Na przełomie lat 30. ostro występował przeciwko faszyzacji kraju i Żelaznej Gwardii. Zginął z rąk terrorystów tej organizacji podczas urządzonej przez nich „nocy św. Bartłomieja” w 1940 r.
(Anna Kaźmierczak, Joanna Porawska)
JUNIMEA - towarzystwo literackie (zorganizowane przez kręgi masońskie), o dużym znaczeniu dla kultury rumuńskiej, założone w Jassach (1863) przez intelektualistów : T. Maiorescu, I. Negruzzi, V. Pogor, P. Carp i T. Rosetti. Od marca 1867 r. wydaje pismo Convorbiri literare, w którym publikowany jest dorobek kulturalny i literacki XIX-wiecznej Rumunii. W spotkaniach towarzystwa brali udział niemal wszyscy wielcy pisarze i poeci tej epoki – Alecsandri, Eminescu, Creangă, Caragiale, Slavici i in. Towarzystwo, głównie poprzez działalność swego duchowego przywódcy T. Maiorescu, wpłynęło zasadniczo na kulturę rumuńską.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
KAROL I (1839-1914) – król Rumunii z dynastii Hohenzollern-Sigmaringen. Od 1866 r. książę, królem Rumunii obwołany w 1881 r., panował do 1914. Za jego rządów struktury państwa zostały w sposób zdecydowany zmodernizowane. Sympatyzował z Prusami, był zdecydowanym zwolennikiem polityki proniemieckiej.
(Anna Kaźmierczak)
KAROL II Hohenzollern-Sigmaringen (1893-1953 ) – król Rumunii od 1930 r. Człowiek inteligentny i dobrze wykształcony, żądny władzy, przebiegły i pozbawiony skrupułów. Wywoływał skandale swym życiem prywatnym. Zmuszony do abdykacji na rzecz swojego syna Michała po utracie Siedmiogrodu, Besarabii i Bukowiny, w 1940 roku opuścił Rumunię.
(Anna Kaźmierczak)
KOGĂLNICEANU, Mihail (1817-1891). Polityk, historyk i pisarz rumuński; propagator kultury i literatury. Wydawał czasopisma Dacia literară (1840), Propăşirea (1844) oraz Steaua Dunării (1855). Bojownik sprawy zjednoczenia Księstw Rumuńskich, był inicjatorem reform wprowadzonych przez księcia Al. I. Cuzę (reformy rolnej, sekularyzacji dóbr klasztornych). Minister i premier rządu. Jako minister spraw zagranicznych uczestniczył w proklamowaniu aktu niepodległości Rumunii (10 maja 1877). Opublikował kroniki mołdawskie Letopiseţele Ţării Moldovei (I-III,1845-1852), opisał dzieje państw rumuńskich (Histoire de la Valachie, de la Moldavie et des Valaques transdanubiens ,1837), jest również autorem szkiców literackich, nowel i fragmentów prozy.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
LUPU, Vasile (1634-1653) - hospodar mołdawski. Wywodził się z greckiego lub zgrecyzowanego rodu i sprzyjał Grekom. Dał się poznać jako dobry gospodarz, ponieważ mimo podwyższonego haraczu udało mu się powiększyć dochody państwa. Mecenas kultury. Ufundował cerkiew Trei Ierarhi w Jassach, gdzie w przyległym do niej klasztorze powstało studium wyższe z wykładowym językiem łacińskim.
(Anna Kaźmierczak)
MAIORESCU, Titu (1840-1917). Rumuński krytyk literacki, estetyk, polityk, teoretyk ugrupowania Junimea i pisma Convorbiri literare. Uzyskał tytuł doktora filozofii na uniwersytecie w Giessen (De philosophia Herbati, 1860). W 1861 r. wydano w Berlinie jego książkę Einiges Philosophische in gemeinfasslicher Form. W wieku 21 lat jest już znany w niemieckich kręgach filozoficznych. W tym samym okresie został profesorem logiki i filozofii na Uniwersytecie w Jassach, zaś po r. 1863 – rektorem tejże uczelni. Pełnił kolejno funkcje ministra oświaty, posła do parlamentu, premiera rządu (1912), był członkiem Akademii Rumuńskiej. W 1863 r. założył w Jassach (razem z I. Negruzzi, P.P. Carp, V. Pogor, Th. Rosetti) towarzystwo kulturalne Junimea, organizował wykłady z dziedziny filozofii, psychologii, logiki i literatury. W 1867 r. , wspólnie z innymi członkami towarzystwa, założył czasopismo Convorbiri literare, z którym współpracowała większość znanych pisarzy tego okresu. W 1866 r. (po zastąpieniu cyrylicy alfabetem łacińskim) ogłosił pracę Despre scrierea limbii române, w której ustalił system graficzny i zasady ortograficzne (w większości obowiązują one do dziś). Odrzucił zasady etymologiczne Szkoły Siedmiogrodzkiej, podtrzymując koncepcję organicznego rozwoju języka. W licznych pracach wprowadził zasady językowe i estetyczne, które odegrały ogromną rolę w rozwoju kultury i literatury rumuńskiej. W pracy O cercetare critică asupra poeziei române z 1867 r. próbował, przy pomocy wyznawanych wówczas idei estetycznych, podać definicję poezji. Studium În contra direcţiei de azi în cultura română (1868) ugruntowuje jego teorię „form bez treści”, przeciwstawiając się przenoszeniu na grunt rumuński idei i instytucji, pisząc: Comediile d-lui Caragiale (1885), Poeţi şi critici (1886), Eminescu şi poeziile lui ( 1889), Critice (1893). Dał się poznać także jako logik (Logica, 1876) i mówca (Discursuri parlamentare, 1897-1915). Jest również autorem wywierających głębokie wrażenie dzienników i zapisków (Jurnal, Însemnări zilnice, 1937-1939).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
MANIU, Iuliu (1873-1953) – Wywodzący się z Siedmiogrodu rumuński działacz narodowy, organizator ruchu ludowego, lider Narodowej Partii Siedmiogrodu o orientacji nacjonalistycznej. Premier Rumunii w rządzie narodowo-chłopskim w latach 1928-1930 i 1932-1933. W październiku 1918 r. stanął na czele powstałej w Siedmiogrodzie Rumuńskiej Centralnej Rady Narodowej, która 1 grudnia tego samego roku zwołała w Alba Iulia Zgromadzenie Narodowe, które podjęło uchwałę o zjednoczeniu ze „starym królestwem”. W 1947 r. po rozwiązaniu partii narodowo-chłopskiej jej przywódcom, w tym I. Maniu wytoczono proces. Zmarł w więzieniu komunistycznym.
(Anna Kaźmierczak )
MIHAI (Michał) I Hohenzollern-Sigmaringen (ur. 1921) – regent 1927-1930 i król Rumunii1940-1947. Zmuszony przez komunistów do abdykacji, 2 stycznia 1948 roku opuścił Rumunię.
(Anna Kaźmierczak)
MIHAI VITEAZUL (Michał Waleczny) (1593-1601) – hospodar wołoski. Po Stefanie Wielkim najznaczniejszy wśród panujących rumuńskich. Jego zwycięstwa podniosły międzynarodowy prestiż Wołoszczyzny. Podjął próbę zjednoczenia trzech księstw rumuńskich w jedną dziedziczną, absolutną monarchię. (Anna Kaźmierczak)
MIRCEA CEL BĂTRĂN (Mircza Stary) (1386-1418) – hospodar wołoski. Energiczny i wszechstronnie utalentowany władca; wspierał rozwój gospodarczy kraju, między innymi nadając przywileje handlowe kupcom z Braszowa i z Lwowa. Dobry polityk i wódz. Za jego panowania państwo wołoskie osiągnęło swe najszersze granice i obejmowało: Wołoszczyznę, Dobrudżę z Silistrą, Banat Seweryński, Besarabię południową, Făgăraş i Amlaş (Siedmiogród).
(Anna Kaźmierczak)
NĂSTASE, Adrian – Polityk o rodowodzie komunistycznym. Od 1991 do 1992 minister spraw zagranicznych w rządzie Teodora Stolojana. Od 2000 r. premier rządu; od 2001 r. przewodniczący partii Socjaldemokratycznej (postkomunistycznej).
(Anna Kaźmierczak)
NOICA, Constantin (1908-1988). Rumuński filozof, eseista i tłumacz, przywódca duchowy filozoficznej Szkoły z Păltiniş, reprezentujący w czasach komunistycznych w Rumunii niezależną, elitarną myśl filozoficzną. Model idei paidei, do którego nawiązywał, wpłynął zasadniczo na współczesną filozofię i estetykę rumuńską. Główne dzieła: Mathesis sau bucuriile simple (1934), Jurnal filozofic (1944), Rostirea filozofică românească (1970), Creaţie şi frumos în rostirea românească (1973), Eminescu sau gînduri despre omul deplin al culturii româneşti (1975), Despărţirea de Goethe (1976), Sentimentul românesc al fiinţei (1978), Şase maladii ale spiritului contemporan (1978, pol. wyd. Sześć chorób ducha współczesnego, Kraków 1997), Devenirea întru fiinţă (1981), Tratatul de ontologie (1981), Logica lui Hermes (1986). (Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ODOBESCU, Alexandru ( 1834-1895). Pisarz, archeolog i polityk rumuński. Był ministrem oświaty i wyznań (1863-1864), profesorem archeologii na Uniwersytecie w Bukareszcie. Jest autorem prac z zakresu archeologii (Istoria arheologiei, 1877, Le Trésor de Petrossa vol. I-III, 1887-1900). Jego publikacje z zakresu folklorystyki porównawczej dotyczą m. in. pieśni ludowych wschodniej Europy (Cîntecele poporane ale Europei răsăritene, mai ales în raport cu ţara, istoria şi datinile românilor, 1861; Răsunete ale Pindului în Carpaţi). Wydał również studia historyczno-literackie, opisujące życie literackie Wołoszczyzny w XVIII w. (Poeţii Văcăreşti, Mişcarea literară din Ţara Românească în sec. XVIII). Jest autorem nowel historycznych ( Mihnea Vodă cel Rău, Doamna Chiajna, 1860) i esejów (Cîteva ore la Snagov, 1909; Pseudokynegeticos, 1874).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
PAPIU-ILARIAN, Alexandru (1827-1877). Siedmiogrodzki prawnik, historyk i polityk, uczestnik Powstania z 1848 r. Profesor historii i prawa Akademii Mihăileană w Jassach, zwolennik zjednoczenia księstw rumuńskich, był członkiem rządu kierowanego przez M. Kogălniceanu. Głównym jego dziełem jest opis historii Rumunów w Górnej Dacji (Istoria românilor din Dacia Superioară, I-II, Wiedeń, 1851-1852). Wydał też zbiór tekstów Tezaur de monumente istorice pentru România, I-III (1862-1864).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
PÂRVAN, Vasile (1882-1927). Filozof, historyk i archeolog rumuński. Pomysłodawca i organizator wielu prac archeologicznych (Ulmentum w Oltenii; Abrittus na południe od Dunaju; Istria). Wydał prace dotyczące cywilizacji geto-dackich i grecko-łacińskich: Naţionalitatea negustorilor din Imperiul roman (1909, o narodowości kupców z terenów Cesarstwa Rzymskiego), Contribuţii epigrafice la istoria creştinismului daco-roman (1911, przyczynki epigraficzne do historii chrześcijaństwa dacko-rzymskiego), Cetatea Tropeum (1911, o grodzie Tropeum), Cetatea Ulmetum (1913, o grodzie Ulmetum), Histria (1916), Începuturile vieţii romane la gurile Dunării (1923, o początkach życia rzymskiego u ujścia Dunaju), Getica. O protoistorie a Daciei (1926, prehistoria Dacji), Dacia. Civilizaţiile străvechi din regiunile carpato-dunărene (1928, opis starożytnych kultur terenów karpacko-naddunajskich). Jest również autorem esejów filozoficzno-moralnych Idei şi forme istorice (1920, o ideach i formach historycznych) oraz pamiętników Memoriale (1923).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
STURDZA, Dimitrie Alexandru (1833-1914). Polityk rumuński. Wielokrotnie piastował funkcje ministra i premiera (1895-1909); przewodniczący Partii Narodowo-Liberalnej (1892-1909).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ŞCOALA ARDELEANĂ (Szkoła Siedmiogrodzka). Oświeceniowy ruch intelektualny i kulturalny, który pojawił się w Siedmiogrodzie z końcem XVIII w. Uosabiał jedną z najważniejszych form walki Rumunów z cesarstwem Habsburgów o wyzwolenie narodowe. Jego uczestnicy (S. Micu, P. Maior, Gh. Şincai) zredagowali memoriał Supplex Libellus Valachorum Transilvaniae (1791), w którym – w imieniu ludności rumuńskiej z Siedmiogrodu – proszą o zrównanie tejże w prawach z innymi narodowościami imperium. Memoriał (wręczony cesarzowi Leopoldowi II) został odrzucony przez parlament siedmiogrodzki. Głównymi przejawami działalności Szkoły były następujące nurty: 1. kierunek historyczny polegający na ukazaniu łacińskiego pochodzenia narodu rumuńskiego i jego trwania na terytorium Dacji (S. Micu-Klein Istoria, lucrurile şi întîmplările românilor, Gh. Şincai Hronicul românilor şi a mai multor neamuri, P. Maior Istoria pentru începutul românilor în Dacia); 2. kierunek filologiczny realizowany poprzez opracowywanie gramatyk i słowników języka rumuńskiego, w których wykazywano romańskie pochodzenie tego języka oraz opowiadano się za zastąpieniem cyrylicy alfabetem łacińskim (S. Micu, Gh. Şincai Elementa linguae daco-romanae sive valachae, P. Maior Disertaţie pentru începutul limbei româneşti oraz Ortographia romana sive latino-valachica, I. Budai-Deleanu Temeiurile gramaticii româneşti); 3. kierunek oświatowy znajdujący swe odbicie w zakładaniu szkół rumuńskich, pisaniu podręczników, książek popularyzujących naukę, pism umoralniających, poradników itp.; 4) kierunek artystyczny reprezentowany w pierwszym rzędzie przez I. Budai-Deleanu, autora epopei heroikomicznej Ţiganiada.
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)
ŞTEFAN CEL MARE (Stefan Wielki) (1457-1504) – hospodar mołdawski. Władca o wielkich zdolnościach organizacyjnych, politycznych i wojskowych. Z powodzeniem opierał się Turcji i Polsce (wyprawa Jana Olbrachta). Zdołał swoje niewielkie państwo zorganizować na bardziej nowoczesnych zasadach i zapewnił mu istotne miejsce w rozgrywce politycznej wielkich mocarstw. Udzielał finansowego wsparcia cerkwi, był fundatorem 44 centrów monastycznych (m. in. w Putnej). (Anna Kaźmierczak)
URECHE, Grigore (ok. 1590-1647). Kronikarz mołdawski, wywodzący się ze starej rodziny bojarskiej, zaświadczonej od początków XV w. Jego głównym dziełem jest Letopiseţul Ţării Moldovei (historia Mołdawii od jej powstania do r. 1595), pierwsza oryginalna kronika napisana po rumuńsku, zapoczątkowująca historiografię w tym języku. Opierał się na źródłach dwojakiego rodzaju – wewnętrznych (w większości na wcześniejszych annałach i kronikach) oraz zewnętrznych (M. Miechowita Chronica Polonorum, Kraków 1521; J. Bielski Kronika Polska, Kraków 1597; M. Kromer De origine et rebus gestis Polonorum, Basel 1555; Al. Guagnini Sarmatiae Europae descriptio, Kraków 1578, w polskiej wersji przetworzonej przez M. Paszkowskiego).
(Codruţa Gavril, Joanna Porawska)