Braszów (rum. Braşov)
Jedno z największych (po Bukareszcie) miast Rumunii (ok. 330 tys. mieszkańców), ważne centrum gospodarcze, administracyjne, historyczne, kulturalne i turystyczne, drugie obok Klużu największe miasto Siedmiogrodu.
Polożone jest na skraju Kotliny Braszowskiej (Birsei), u podnóży Karpat, na pólnoc od przeł. Predeal, czyli miejsca gdzie stykaja się Karpaty Wschodnie i Południowe. Historyczne centrum miasta wciśnięte jest pomiędzy otaczające je z trzech stron wzgórza: Tîmpa, Sprenghiul i Stejerişul (Varthe). Ku pólnocy, w stronę ograniczającego kotlinę zakola Oltu, Braszów otwiera się szeroko nowymi dzielnicami i przemysłowymi przedmieściami. Położenie miasta czyni z niego doskonały punkt wypadowy w kilka atrakcyjnych grup górskich takich jak Poiana Braşov (znane nie tylko w Rumunii centrum narciarskie), Bucegi, Piatra Mare czy nieco dalsze Ciucaş i Piatra Craiului.
 |
 |
 |
Braszów jest jednym z ważniejszych miast historycznych Rumunii, bogatym w cenne i atrakcyjne zabytki. Historia miasta sięga XIIIw. Choć położnony na południowym krańcu należącego przez wieki do Węgier Siedmiogrodu i jednocześnie na skraju ziem zasiedlonych od średniowiecza przez kolonistów saskich, to jednak w dużej mierze byl miastem rumuńskim (wołoskim) a tylko po części saskim i w najmniejszym stopniu węgierskim. Przez wieki pozostawał ośrodkiem o bodaj najsilniejszych wpływach rumuńskich w południowym Siedmiogrodzie. W znacznym stopniu zadecydowalo o tym położenie miasta w pobliżu granicy węgiersko-wołoskiej(rumuńskiej) – ok. 20 km od grzbietu Karpat i granicznych przełęczy Bran i Predeal, przez które od niepamiętnych czasów wiodly szlaki handlowe i dyplomatyczne z południa, w naturalny sposób umożliwijac intensywne kontakty i silne wpływy z Wołoszczyzny.
Badania archeologiczne wykazały, że w czasach starożytnych istniały tu skupiska ludności Geto-Dackiej. We wczesnym średniowieczu była tu prawdopodobnie osada wołoska (ludność pochodzenia dako-romańskiego), która z początkiem XIIIw, a więc już za panowania węgierskiego przekształciła się w gród handlowy – wg tradycji o nazwie Corona. W dokumentach gród jest po raz pierwszy notowany w 1251r i wystepuje już pod nazwą Barasu, później przeksztalconą na węgierskie Brasso, w końcu Braşov. Wkrótce osiedlili się tu również sprowadzeni przez królów węgierskich Sasi, a w najbliższej okolicy także rycerze Zakonu NMP (Krzyżacy), którzy przyjęli dla miasta miemiecką nazwę Kronstadt. Nie było tu natomiast praktycznie osadnictwa szeklerkiego, choć południowe granice zasiedlonych przez nich ziem przebiegają niespełna 20 km na północny-wschód od Braszowa.
 |
 |
 |
Miasto szybko rozwijało się jako centrum handlowe. Kupcy braszowscy przeprawiali się z towarami przez Karpaty na Wołoszczyznę, przyczyniając swemu miastu handlowej sławy i wymiernych korzyści. Wozili głównie płótna, wyroby metalowe i wosk, przywożąc zboże i bydło. W 1395r król węgierski Zygmunt Luksemburski polecił miasto ufortyfikowac. Stworzono system murów, bram i baszt obronnych według najlepszych średniowiecznych tradycji, co miało istotne znaczenie wobec coraz bardziej realnego zagrożenia tureckiego. Dzięki murom obronnym, ale również dzięki sprytowi i dyplomacji miejskich rajców, Braszów ostał się wielu zawieruchom wojennym, oblężeniom czy po prostu łupieżczym wyprawom, których szczególne nasilenie przeżywal Siedmiogród od końca XV do XVIIIw.
Miasto uchodziło za bogate i jednoczesnie nie do zdobycia, a w związku z tym jako niezależne i jedno z najpotężniejszych w tej części Europy. Prowadziło własną politykę (zawierając m.in. suwerenne traktaty z ówczesnymi władcami księstw rumuńskich), posiadało prawo bicia monety, prawa sądowe, a także budowało i utrzymywało zamki obronne wraz z załogami, strzegące prowadzących do miasta traktów. Uchronienie się od zniszczeń wojennych i bogacenie się miasta na przygranicznym handlu spowodowało również rozwój światłego mieszczaństwa. W obrębie murów przeważało mieszczaństwo saskie, nieco węgierskiego (głównie administracji królewskiej) a także kształtujaca się dopiero ale dość liczna i zyskująca na znaczeniu miejska społeczność wołoska (rumuńska). Natomiast zdecydowanie wołoska była znajdująca się za murami duża osada służebna Scheiul (dziś dzielnica Braszowa), gdzie już w XVI w istniała szkoła, w której od 1559r wprowadzono nauczanie w języku rumuńskim. Braszów staje sie szczególnie żywym ośrodkiem kulturalnym za życia Ioana Hunterusa (1496-1549), wielkiego humanisty siedmiogrodzkiego, z którego inicjatywy powstają tu: drukarnia, wytwórnia papieru, biblioteka i gimnazjum humanistyczne. Od XVIw staje się Braszów jednym z najważniejszych centrów kultury, języka i świadomości narodowej rumuńskiej. Wtedy to powstaje tu kolejna oficyna wydawnicza, w której diakon Coresi drukuje pierwsze książki w języku rumuńskim. Od 1688r Braszów wraz z całym Siedmiogrodem dostaje się pod zwierzchnictwo austriackie. Ma to po części korzystny wpływ na dalszy rozwój mieszczaństwa saskiego i rumuńskiego. W 1838r zaczyna wychodzić w Braszowie jedna z najstarszych gazet rumuńskich „Gazeta Transilvaniei”.
W czasie Wiosny Ludów 1848r, rewolucjoniści rumuńscy ogłaszają w Braszowie swój manifest programowy, domagający się praw politycznych dla rumuńskiej ludności Siedmiogrodu, a nawet połączenia z księstwami rumuńskimi zza Karpat. Spokojniejsza II polowa XIXw to rozwój przemysłu, doprowadzenie szczególnie ważnych linii kolejowych oraz ożywione kontakty z oddalonym o 20km niepodleglym już królestwem Rumunii. Po I wojnie światowej i przyłączeniu Siedmiogrodu do Rumunii odrywa Braszów istotną rolę w integracji tej krainy ze starymi ziemiami królestwa. Ludność saska, dotychczas w dużej mierze niechętna lub obojętna wobec władzy węgierskiej staje się teraz lojalna wobec nowego państwa rumuńskiego. Gdy więc w 1941r, po arbitrażu wiedeńskim Węgry sięgnęły po północny i wschodni Siedmiogród, ich żądania skończyły się na zakolu Oltu kilkanaście km na północ od miasta, pozostawiając Braszów w rękach Rumunów i Sasów. Po II wojnie władze komunistyczne próbowały nieco zneutralizować intelektualne tradycje miasta, rozwijając na siłę przemysł ciężki i „klasę robotniczą” (nieco podobnie jak w Polsce Kraków z Nową Hutą). Mało dziś znaną ciekawostką jest fakt, że w latach pięćdziesiątych to historyczne miasto nazywało się po prostu … Stalin (od 1956r z powrotem Braşov). W latach 50-tych powstał również w Braszowie uniwersytet. Inwestowano przede wszystkim w przemysł maszynowy – w tym samochodwy. Tu produkowane są traktory, samochody ciężarowe i nierozerwalnie związane z pejzażem wspólczesnej Rumunii, a znane w wielu krajach (w tym w Polsce) samochody terenowe Muscel – Aro. Wokół produkujących je zakładów „Steagul Roşu” (Czerwony sztandar) powstały z wielkim rozmachem (ale mniejszą starannością o jakość i wykończenie) nowoczesne dzielnice mieszkaniowe. W latach 80-tych (jeszcze na kilka lat przed obaleniem reżimu Ceauşescu) zakłady te były widownią strajków i demonstracji robotniczych o podłożu socjalnym, a także politycznym, jednak po nieznacznych ustępstwach ekonomicznych zostały brutalnie stłumione przez Securitate.
Dzis Braszów jest zarówno ważnym osrodkiem przemysłowym, jak i centrum historycznym, kulturalnym i turystycznym, poniekąd konkurującym o prymat w Siedmiogrodzie z bardziej „post węgierskim” Klużem. Większość zabytków Braszowa koncentruje się w historycznym centrum, w południowej części miasta, wciśniętej pomiędzy wzgórza. Od dworca kolejowego prowadzi na południowy-zachód , do centrum szeroka aleja wśród zabudowy z lat 60-tych, przechodząca potem łukiem w Bulevardul Eroilor (Bohaterów). Naprzeciw niewielkiego Cmentarza Bohaterów, koło hotelu Capitol odchodzi w lewo str. Republicii – glówna ulica starego miasta prowadzaca do rynku (Piaţa Sfatului). Otoczony jest on malowniczymi kamieniczkami od gotyku po secesję, pośrodku natomiast stoi stary późnogotycki ratusz (zwany tu Domem Rady) z 1420r, odnowiony w 1777r. Jednopiętrową budowlę zdobi arkadowe wejscie i łamany, czterospadowy dach z mansardami. Przylega do niego wysoka na 58m wieża strażnicza z 1528r, odnowiona w 1910r. Obecnie miesci się tu Muzeum Historyczne, którego zbiory obrazują przeszłość miasta i regionu. Przy południowym narożniku rynku znajduje się pochodzący z 1554r tzw Dom Hirsher, pełniący niegdyś rolę hali targowej (Dom Kupiecki) a obecnie mieszczący restaurację „Cerbul Carpatin” (Jeleń Karpacki) – długi narożny budynek z podcieniami. Z tego też narożnika przejście do pobliskiego tzw Czarnego Kościoła. Jego masywna sylwetka dominuje w panoramie starego miasta ponad południowo-zachodnią pieżeją rynku. Ta późnogotycka świątynia ma długość 89m, szerokość 38m. Dach jest dwukalenicowy (nawa szersza i wyższa od prezbiterium). Ogrom budowli może podkreślać fakt, że nieproprcjonalnie do całości niska wieża ma 65m wysokości. Zdobi ją sześć późnogotyckich i renasansowych portali. Wokół prezbiterium, rozdzielające wysokie gotyckie okna smukłe przypory zwieńczone są strzelistymi sterczynami. Budowę kościoła rozpoczęto w 1385r a ukończono w 1447r. Wewnątrz znajdują się m.in wielkie organy o 4 tys. piszczałek (w sezonie letnim koncerty) z 1839r oraz bogaty zbiór wschodnich dywanów z XV – XVIIIw. Pożar miasta, jaki miał miejsce w 1689r strawił również drewniane wyposażenie kościoła, a mury poczerniały – stąd nazwano świątynię „Czarnym Kosciołem”.
Przed południową fasadą stoi pomnik Ioana Honterusa, XV-wiecznego humanisty, zwolennika luteranizmu, założyciela w 1535r pierwszej drukarni w Siedmiogrodzie. Spod kościoła na południe dojście do str. Poarta Schei. Prowadzi ona obok starej synagogi w kierunku fragmentu zachowanych średniowiecznych murów obronnych z klasycystyczną bramą Schei z 1827r, zbudowaną w formie łuku tryumfalnego. Przechodząc przez tą bramę opuszcza się średniowieczne centrum o saskiej architekturze, wchodząc do starej wołoskiej dzielnicy Schei. Przy Piaţa Unirii znajduje się tu cerkiew św. Mikołaja z Schei z 1595r, fundacji hospodarów wołoskich. Łączy ona styl typowo rumuńskiego gotyku cerkiewnego z dodanymi później elementami siedmiogrodzkiego renesansu i baroku. Tuż za cerkwią znajduje sie Muzeum Pierwszej Rumuńskiej Szkoły (1559r) zawierające m.in kolekcję starych ikon malowanych na szkle, stare manuskrypty w języku rumuńskim itp.
Wracając z powrotem w kierunku centrum i skrecając w prawo w stronę narożnika murów obronnych, można dojść do obszernej XVI-wiecznej Baszty Tkaczy (koło kortów tenisowych). Mieści się w niej muzeum grodu i fortyfikacji (m.in. model XVII-wiecznych umocnień Braszowa). Pozostałe spośród siedmiu baszt miejskich zachowaly się w gorszym stanie. Najciekwsze z nich do Brama Katarzyny(1559r) i Baszta Kowali (XVIw – str. Baritiu) gdzie mieści się archiwum miejskie. Spory fragment murów obronnych można obejrzec spacerując bulwarem Brediceanu (od Baszty Tkaczy na pólnocny-wschód), który prowadzi u podnóża wzgórza Tîmpa. Jego „parkowe” zbocze pokrywa sieć ścieżek spacerowych. Stąd na wierzchołek wzgórza prowadzi także kolejka linowa (telecabina), która pokonuje 320m różnicy wysokości. Na szczyt, skąd wspaniały widok na stare centrum miasta z czerwonymi dachami kamienic, kościołami i basztami, można również wyjść pieszo (ok 45 min) zakosami spacerowej ścieżki. Panoramę starego Braszowa można również obejżeć ze wzgórza Sprenghiul (Cetatuia) w północno-wschodniej części miasta. Wznosi się tam cytadela, w formie ceglanego bastionu, z 1630r wybudowana w miejsce wcześniejszego grodu z 1524r. Dojście scieżką spacerową od str. Iului Maniu ( w rejonie poczty głównej). Będąc w północnej części miasta warto także zająć na str. Lunga (długa arteria na przedłużeniu wychodzącej z rynku str. Mureşenilor) gdzie znajduje sie najstarszy w Braszowie późnoromański kosciól sw. Bartłomieja z 1260r (wieża jest XIX-wieczna, neogotycka zbudowana w miejsce starej, która runęła). Ponieważ kościół budowano jeszcze przed ufortyfikowaniem miasta, otoczony jest murem, podobnie jak większość wiejskich kościołów warownych na terenach „saskich”.
Braszów jest naważniejszym węzłem komunikacyjnym Siedmiogrodu. Zbiegają się tu główne linie kolejowe tej części Rumunii: od południa – z Bukaresztu i Ploeszti przez przeł. Predeal, od północy główna linia siedmiogrodzka z Oradei przez Kluż i Sigiszoarę, od zachodu z Sybina przez Fagarasz oraz od wschodu z Gheorgheni przez Miercurea Ciuc. Ponadto krótka lokalna linia do Zarneşti. Z podobnych kierunków zbiegają się w Braszowie drogi kołowe, przy czym dodatkowo na południe prowadzą przez grzbiet Karpat jeszcze dwie szosy: przez przeł. Bran do Tîrgovişte oraz wschodni wariant do Ploeszti przez Sacele i góry Ciukas. Ponadto górska droga prowadzi prosto z miasta do centrum narciarskiego Poiana Braşov (kursują również prywatne mikrobusy). Dworzec kolejowy i autobusowy znajduje się w północnej części miasta. Miejską komunikację zapewniają linie trolejbusowe i autobusowe. Noclegi umożliwiają hotele: Postavarul – str. Politechnicii 2, tel. 144-330 oraz położony bezpośrednio obok Coroana, Aro Sport Hotel – str. Sf. Ioan 3, tel. 142-840, Capitol – bul. Eroilor 19, tel. 118-920, Aro Place – bul. Eroilor, koło Parku Centralnego, tel.142-840 a także kwatery prywatne załatwiane przez Biroul de Cazari EXO – str. Postavarul 6. Najbliższy camping jest w Zarnesti – kilkanaście km na południowy-zachód, w kierunku Branu. Wyżywienie zapeniają restauracje i pizzerie, które na starym mieście koncentrują się w rejonie rynku (pl. Sfatului) oraz str. Republicii i Bălcescu. Najciekawsze z nich to: Cerbul Carpatin (w zabytkowym domu saskim z 1545r), Sirena Gustari, Stradivari, Chinezesc, Postavarul oraz Pizza Iulia. Poczta główna, bank, informacja turystyczna oraz muzeum etnograficzne znajdują się w rejonie zbiegu str. Republicii i bul. Eroilor.