Jassy (rum. Iaşi)
Miasto we wschodniej Rumunii – stolica rumuńskiej Mołdawii, jej główne centrum administracyjne, gospodarcze, kulturalne i naukowe. Położone niespełna 20 km od Prutu, a co za tym idzie od granicy z post-radziecką republiką Mołdawii (dawniej rumuńską Besarabią). Liczy ok. 350 tys. mieszkańców i nieustannie konkuruje z Konstancą i Braszowem o miano drugiego co do wielkości (po Bukareszcie) miasta Rumunii.
Jassy to miasto stare i o bogatych tradycjach historycznych. Wykopaliska archeologiczne potwierdziły istnienie osady już w VII w., choć pierwsze pisane źródła historyczne wspominające miasto pochodzą z XIV w. Wtedy już zaliczano Jassy do ważnych grodów w systemie obronnym średniowiecznej Mołdawii. Miasto rozwijało się również jako ważny ośrodek handlowy na szlaku znad Morza Czarnego w kierunku północnym (m.in do Polski) oraz z Europy Środkowej na Ruś Halicką. Z 1408 r. pochodzi dokument wydany przez hospodara Mołdawii – Aleksandra Dobrego, ustanawiający w Jassach stację celną dla kupców podążających do stołecznej wówczas Suczawy. Jeszcze za czasów Stefana Wielkiego wybudowano tu dwór hospodarski, ale stolicą księstwa Mołdawii zostają Jassy dopiero w 1565 r. za panowania Alexandru Lapuşneanu i pozostają nią aż do 1862 r – tj. do zjednoczenia Księstw Rumuńskich. Oprócz faktu, że miasto odgrywa dużą rolę polityczną i gospodarczą, rozwija się również jako ważny ośrodek kulturalny na skalę całej wschodniej Europy. Działali tu wybitni pisarze i mężowie stanu, jak Miron Costin czy Dimitrie Cantemir. W 1641 r. hospodar Vasile Lupu założył szkołę państwową, a w klasztorze Trzech Hierarchów powstała drukarnia wydająca książki w języku rumuńskim.
Były również Jassy ostoją kultury mołdawskiej (rumuńskiej) w czasach, gdy księstwo coraz bardziej popadało w zależność turecką. Choć w XVII i XVIII w. nie omijały Jassów zawieruchy wojenne i zawirowania polityczne (m.in. plądrowali je Kozacy i Tatarzy, zajmowały wojska Jana III Sobieskiego i rosyjskiego cara), to jednak miasto wciąż się rozwijało. U progu niezależnej państwowości rumuńskiej, w 1860 r., otwarto tu uniwersytet (obecnie im. A. I. Cuzy) – prężny ośrodek naukowy i kulturalny XIX-wiecznej wschodniej Europy. Z Jassami związany był najwybitniejszy przedstawiciel rumuńskiej literatury doby romantyzmu – Mihai Eminescu. To tu w połowie XIX w. rozwinął się ruch zjednoczeniowy, na czele którego stanął Alexandru Ioan Cuza – ostatni książę Mołdawii, a od 1862 r. pierwszy książę zjednoczonej Rumunii. W królestwie Rumunii Jassy pozostawały nieco w cieniu stołecznego Bukaresztu. Rolę tymczasowej stolicy przyszło miastu jeszcze pełnić przez ponad rok w czasie I wojny światowej (od grudnia 1916 r.), gdy po zajęciu Bukaresztu przez Niemców, rząd rumuński oraz król Ferdynand wraz z dworem przenieśli się właśnie do Jassów.
W latach 30-tych miasto było jednym z głównych w Rumunii ośrodków ruchu faszystowskiego – Legionu Michała Archanioła a potem Żelaznej Gwardii. Tu działał jeden z jej ideowych przywódców – Corneliu Codreanu. Jassy ucierpiały znacznie pod koniec II wojny światowej w czasie tzw. operacji Jasso-Kiszyniowskiej w sierpniu 1945 r., kiedy to Armia Czerwona toczyła ciężkie walki z wycofującymi się siłami niemiecko-rumuńskimi. Po wojnie miasto ponownie zaczęło się szybko rozwijać. Powstawały nowe zakłady przemysłowe, a na obrzeżach „socjalistyczne” blokowiska. Liczba ludności szybko wzrosła ze 100 tys. przed wojną do ponad 300 tys. w latach 80-tych.
Centrum współczesnych Jassów położone jest w rejonie krzyżowania się pod ostrym kątem historycznych arterii: Ştefan cel Mare – Lăpuşneanu i Cuza Vodă – Arcu, czyli w okolicy placu Piaţa Unirii. Na samym placu dominuje pomnik z brązu, przedstawiający Alexandra Ioana Cuzę. Obok wznosi się secesyjny gmach hotelu Traian z 1882 r. – zaprojektowany przez twórcę wieży Eiffela w Paryżu. Odchodząca w kierunku pn-wsch. ulica Lăpuşneanu jest zamknięta dla ruchu kołowego i tworzy popularny bulwar spacerowy. Oprócz licznych knajpek, nowoczesnych budynków banków i stylowych XIX-wiecznych kamieniczek, wyróżnia się pałac z 1812 r., w którym mieszkał A.I. Cuza (praktycznie była to tymczasowa siedziba rządu) – obecnie Muzeum Zjednoczenia.
Za główną historyczną arterię w centrum Jassów uważa się prowadzący od Piaţa Unirii na płd-wsch., w stronę dawnego pałacu książęcego – bulwar Ştefan cel Mare. Po prawej stronie ciąg zabytkowych świątyń rozpoczyna monumentalna, prawosławna katedra metropolitalna p.w. św. Paraskiewy. Wybudowana w latach 1833-86 reprezentuje połączenie stylu klasycystycznego z tzw. barokiem rosyjskim. Malowidła wewnątrz są dziełem Gheorge Tattarescu. Katedra usytuowana jest tyłem do bulwaru. Aby zobaczyć jej okazały fronton z podwójną kolumnadą i portykami oraz monumentalne schody, trzeba ją obejść od południa, od strony ulicy Crişan. Naprzeciw katedry, po drugiej stronie bulwaru, za rozległym, zadbanym skwerem znajduje się neobarokowy gmach Teatru Narodowego i Opery im. V. Alecsandriego z 1896 r. Ozdobiony monumentalnym portykiem (zaprojektowany przez wiedeńskich architektów), uznawany jest za jeden z najpiękniejszych gmachów publicznych w Rumunii. Przed wejściem stoi pomnik Vasile Alecsandriego – wybitnego pisarza, założyciela i dyrektora teatru, a pierwszego ministra spraw zagranicznych zjednoczonej Rumunii. Na prawo od skweru przed teatrem znajduje się okazały budynek merostwa (siedziba władz miejskich), będący ciekawym połączeniem secesji i stylu narodowego.
Następna świątynią za katedrą prawosławną jest katedra rzymsko-katolicka. Są tu w zasadzie dwa kościoły: nowa, betonowa rotunda (ukończona w 2004 r.) i dalej stary, klasycystyczny, jednowieżowy kościół katedralny. Nieco dalej, również po prawej stronie perła architektury sakralnej Jassów – cerkiew Trzech Hierarchów, wzniesiona wraz z zabudowaniami klasztornymi w latach 1635-39 z inicjatywy hospodara Vasile Lupu. Już w II poł. XVII w. świątynia była plądrowana i palona (m.in. przez Tatarów oraz wojska Jana III Sobieskiego), ale zawsze dość starannie remontowana. Zwraca uwagę jej sylwetka nawiązująca do najlepszych tradycji mołdawskiej architektury sakralnej, a przede wszystkim wspaniała zewnętrzna elewacja. Tworzą ją rzeźbione w kamieniu misterne wzory geometryczne, roślinne, pasy w formie sznura czy ślepe arkady. Wewnątrz częściowo zachowały się XVII-wieczne freski i późniejszy ikonostas. Cerkiew jest jednocześnie nekropolią wybitnych postaci mołdawskiej i rumuńskiej historii. Są tu nagrobki fundatora klasztoru – hospodara Vasile Lupu i jego rodziny, hospodara Dimitrie Cantemira, a przed wszystkim samego Alexandru Ioana Cuzy – twórcy zjednoczonej Rumunii.
Perspektywę bulwaru Ştefan cel Mare zamyka monumentalny gmach Pałacu Kultury, powstały na gruzach dawnego pałacu hospodarów mołdawskich. Ten potężny gmach w obecnej postaci został wzniesiony w latach 1906-25 w stylu neogotyku z elementami narodowego stylu rumuńskiego. Dokładnie w tym miejscu, jeszcze od czasów Stefana Wielkiego (a więc gdy Jassy jeszcze nie były stolicą) stały kolejne dwory gospodarskie – niszczone, odbudowywane, przerabiane na rezydencje kolejnych władców. Obecny budynek, z charakterystyczną neogotycką wieżą pośrodku, bogato zdobioną fasadą i bocznymi skrzydłami – jako Pałac Kultury mieści kompleks ciekawych muzeów, z których najbardziej godne uwagi to historyczne i etnograficzne. Przed pałacem stoi okazały pomnik konny Stefana Wielkiego z 1883 r. Na pn-wsch. od pałacu, przy bulwarze A. Panu stoi ceglany budynek z charakterystycznymi arkadami – to najstarsza zachowana budowla świecka w mieście – tzw. dom Dosoftei’a z 1677 r. Mieściła się tu drukarnia metropolity mołdawskiego – ważny ośrodek kultury i nauki w XVII w.
Druga ze śródmiejskich arterii, wychodząca w kierunku wschodnim z Piaţa Unirii, to ulica Cuza Voda. Wzdłuż tej dość wąskiej, lekko wznoszącej się ulicy, zachowała się w większości stara zabudowa z XIX i I poł. XX wieku. Zwraca uwagę m.in. ciekawy architektonicznie acz mocno podniszczony gmach filharmonii (po lewej), a dalej po prawej szpital miejski w stylu funkcjonalizmu z lat 30-tych. Przy górnym krańcu ulicy znajduje się zabytkowy kompleks klasztoru Golia. Otoczony murem z 30-metrową wieżą bramną (dzwonnicą), kryje wspaniałą cerkiew klasztorną z 1564 r. Reprezentuje ona dość nietypowy dla Mołdawii styl architektoniczny – późny renesans przechodzący w barok. Zwraca uwagę barokowe zdobnictwo i kształtne kopuły.
Po północnej stronie monasteru Golia zaczyna się główna arteria komunikacyjna Jassów, omijająca historyczne centrum właśnie od północy. To bulwar Independenţei. Wzdłuż niego zwracają uwagę liczne monumentalne gmachy i kamienice (secesja i narodowy styl rumuński końca XIX w.) – m.in. Muzeum Historii Naturalnej czy gmach Wydziału Medycyny i Farmacji. Bulwar kończy się na Piaţa M. Eminescu (tam też pomnik poety). Na skwerze po prawej kompleks monumentalnych rzeźb plenerowych, przedstawiających najważniejsze postacie historii Mołdawii i całej Rumunii. Tu też zaczyna się biegnący w kierunku zachodnim kolejny bulwar Copou, wzdłuż którego usytuowane są gmachy uniwersytetu A.I. Cuzy (II poł. XIX w.). Zwraca uwagę okazały gmach uniwersyteckiej biblioteki z półokrągłym frontonem przeciętym ozdobnymi kolumnami. Za kompleksem uniwersyteckim park i dalej ogród botaniczny – jeden z najbogatszych i największych we wschodniej Europie.
Ciekawe obiekty zabytkowe znajdują się również na obrzeżach miasta. Należy do nich zaliczyć przed wszystkim historyczne klasztory: Galata (XVI w.), Cetăţuia (XVII w.) czy Frumoasa – XVIII/XIX w.
Ogólnie miasto może się podobać. Wiele cennych zabytków i pamiątek historycznych, ciekawych obiektów o dużym znaczeniu dla kultury narodowej. Stosunkowo mało ciasnej zabudowy a dużo przestrzeni, szerokich bulwarów, skwerów, parków i w ogóle terenów zielonych. Ważny nie tylko w skali Rumunii ośrodek akademicki, miasto pełne studentów, czasami gwarne, towarzyskie i ogólnie dość przyjazne dla przybyszów.