Kluż (rum. Cluj-Napoca)
Kluż jest niekwestionowaną, choć nieformalną stolicą Siedmiogrodu, ważnym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym, kulturalnym i naukowym, a jednocześnie jednym z największych miast Rumunii (ponad 330 tys. mieszkańców). Położony jest prawie pośrodku Siedmiogrodu nad Samoszem Małym na skraju Wyżyny Samoszu i Gór Zachodnich. Miastem stołecznym był co prawda dopiero od końca XVIII wieku (wcześniej siedzibą władz księstwa siedmiogrodzkiego była Alba Iulia, a przejściowo również inne miasta), ale zawsze stanowił względnie duży i ważny ośrodek, miejsce wielu istotnych wydarzeń historycznych.
 |
 |
 |
Pierwsze wzmianki o założeniu Klużu jako nowożytnego miasta (prawdopodobnie przez saskich lub węgierskich osadników) pochodzą z przełomu XII i XIIIw (1173r i 1213r – Castrum Clus). W czasach starożytnych istniała jednak w tym miejscu dacka osada Napoca, którą Rzymianie za cesarza Hadriana uczynili swym municipium, a następnie nadali status kolonii (192r) zachowując dacką nazwę. (W latach 70-tych XX w dodano ten drugi człon Napoca do oficjalnej nazwy miasta dla podkreślenia jego dako-rzymskiego – a więc przedwęgierskiego pochodzenia). Po najazdach tatarskich 1241r z inicjatywy króla węgierskiego Karola Roberta miasto odbudowano, a później z polecenia Zygmunta Luksembuskiego w 1405r ufortyfikowano, otaczając je murami obronnymi i basztami. W 1599 r hospodar wołoski Michał Waleczny jednocząc na krótko ziemie rumuńskie zajmuje znaczną część Siedmiogrodu wraz z Klużem (w czasie walk pod murami miasta ginie hetman jego armii – Baba Novac). Miasto jest miejscem wielu ważnych wydarzeń w historii Siedmiogrodu. Wśród wojen i zawieruch dziejowych, najczęściej ten kto zajął Kluż, ten praktycznie władał calą krainą. Zarówno pod panowaniem węgierskim, tureckim jak i austriackim, Kluż byl centrum politycznym, administarcyjnym i kulturalnym. Z czasem przeważała ludność węgierska – zarówno mieszczanie jak i przedstawiciele znanych rodów magnackich, którzy budowali tu swoje siedziby, fundowali kościoły. Węgrzy też nadali miastu nazwę Kolozsvar. Jeszcze przed oficjalnym przejęciem funkcji stołecznych był Kluż wielokrotnie miejscem obrad sejmu siedmiogrodzkiego oraz rezydowania księcia lub namiestnika. W 1776r powstaje tu wyższa uczelnia (fakultet filozofii, historii naturalnej i medycyny), którą ukończyło wiele znanych później osobistosci węgierskich i rumuńskich.
W II pol. XIX w jest Kluż jednym z centrów rumuńskiego ruchu narodowego, choć według spisu z 1910r blisko połowę mieszkańców stanowili Węgrzy. Po I wojnie światowej wraz z calym Siedmiogrodem znajduje się w granicach królestwa Rumunii. W 1940r w wyniku ultimatum węgierskiego i tzw arbitrażu wiedeńskiego Węgry zajmują miasto (przy wtórze gwałtownych demostracji antywęgierskich) wraz z północnym i wschodnim Siedmiogrodem (granica przebiegała bezpośrednio na południe od Klużu). Po II wojnie światowej miasto wraca do Rumunii. Komunistyczne władze deklarują poszanowanie praw mniejszości węgierskiej. Jako akt dobrej woli przywódca rumuński Gh.G.Dej osobiście otwiera działalność rumuńsko-węgierskiego uniwersytetu. Późniejsze lata pokazują, że stosunki narodowościowe w mieście nie zawsze są idealne. Miasto się rozrasta, powstają duże dzielnice mieszkaniowe na zachodnich i wschodnich krańcach. Rozwija się również przemysł ale Kluż pozostaje przede wszystkim znanym ośrodkiem akademickim, centrum naukowym, kulturalnym i historycznym. W mieście pozostało wiele zabytków historycznych, zarówno ze średniowiecza, jak i czasów późniejszych, łącznie z zachowanym starym układem urbanistycznym. Kluż rozłożony jest wzdłuż Someszu, pomiędzy połogimi wzgórzami. Centum miasta znajduje sie po południowej stronie rzeki. Równoleżnikowy ciąg głównych ulic (str. Memorandumului i str. 21 Decembrie) wyznacza wyraźną oś miasta. W centrum przylega do niej Piata Unirii, wokół której skupiło się stare miasto. Plac ma wyraźny charakter średniowiecznego rynku. Pośrodku stoi główny zabytek Klużu – monumentalny kościół św. Michała, gotycka świątynia z XV wieku (jedna z największych w Rumunii). Wśrod bogatej gotyckiej ornamentyki kamiennej zwraca uwagę szczególnie cenny portal z 1528 r. Osiemdziesięciometrowa wieża jest neogotycka i została dobudowana w 1859r, ale bardzo dobrze komponuje się z całością bryły kościoła. Wewnątrz bogate wyposażenie – od gotyku po barok (wiele napisów po węgiersku, w tym epitafia węgierskich rodów siedmiogrodzkich). Przy południowej ścianie kościoła wznosi się monumentalny pomnik konny króla Węgier Macieja Korwina (1440 -1490), dłuta J. Fadusa, odsłonięty w 1896 r. Maciej Korwin urodził się w Klużu i był ponoć pochodzenia wołoskiego. Pomnik stanowi kość niezgody pomiędzy Rumunami i Węgrami. Tych pierwszych drażni przede wszystkim to, że jedna z postaci otaczających króla składa w hołdzie u jego stóp sztandar mołdawski. Jeszcze przed wojną władze rumuńskie umieściły na cokole pomnika tablicę, której tekst (cytat z dzieła historyka rumuńskiego) informował, że król – choć zwycięski – został w końcu opuszczony przez naród, z którego wyrósł. W czasie wojny Węgrzy usunęli tablicę, a gdy w 1992 r. umieszczono ją ponownie, Kluż stał się widownią demonstracji i wystąpień węgierskich, załagodzonych dopiero po kilku miesiącach. Wokół rynku zwraca uwagę szereg bogatych kamienic – głównie secesyjnych, ale również wcześniejszych, w tym XVIII-wieczny pałac namiestników węgierskich (tzw Palac Banffy) we wschodniej pierzei. Ta barokowa budowla jest dziełem architekta J.E. Blaumana i została ukończona w 1785r (ciekawy dziedziniec z krużgankami). Od 1952r budynek mieści Muzeum Sztuki. Na północ natomiast odchodzą od rynku wąskie uliczki klużańskiej starówki. Przy jednej z nich dobrze zachowany gotycki dom Korwina, miejsce urodzenia w 1443r późniejszego króla Węgier. Nieco dalej kolejny powęgierski zabytek – XV-wieczny kościół i klasztor Franciszkanów, gotycki, ale z barokowymi przeróbkami.
O ile plac Unirii (z najbliższą okolicą) można uznać za „węgierski”, o tyle oddalony o kilkaset metrów wzdłuż głównej ulicy Piaţa Victoriei (Zwycięstwa) przechodzący w Piaţa Ştefan cel Mare (Stefana Wielkiego) są „rumuńskie”. Obydwa te miejsca łączy również bulwar Eroilor – sympatyczna ulica z ładnymi kamieniczkami i kafejkami. W latch 90-tych na biegnącym środkiem deptaku ustawiono kopie rzeźby „wilczycy capitolinskiej” (dar Rzymu) oraz na modłę amerykańską – dzwon wolności. Na połączonych placach Victoriei i Ştefan cel Mare znajdują się dwie monumentalne budowle: prawosławna cerkiew katedralna oraz teatr i opera rumuńska. Zwieńczona ogromną kopułą świątynia wybudowana jest w stylu określanym jako rumuńsko-bizantyński i jest jedną z największych z serii kilku takich cerkwi, jakie władze rumuńskie wzniosły w latach dwudziestych w miastach Siedmiogrodu, aby zaspokoić religijne potrzeby ludności rumuńskiej i stworzyć przeciwwagę dla kościołów węgierskich. W 1995r na skwerze przed katedrą ustawiono na wysokim cokole pomnik Avrama Iancu – przywódcy rumuńskiego powstania antywęgierskiego w zachodnim Siedmiogrodzie. Natomiast zwracający uwagę bogatą dekoracją gmach rumuńskiego teatru i opery wybudowano w 1906 r. w stylu akademizmu francuskiego. Pierwszy spektakl w języku rumuńskim wystawiono tu w maju 1919r. Teatr węgierski znajduje się w innej części miasta, koło parku nad Someszem, w ascetycznej rotundzie z 1910 r. Opodal placu Stefana Wielkiego zachował się spory fragment gotyckich murów obronnych z przysadzistą Basztą Krawców, a przy niej pomnik Baby Novaka. Od tego miejsca w kierunku zachodnim ciągnie się równoległa do głównej osi miasta ulica Kogălniceanu, przy której znajduje się kilka ciekawych obiektów. Pierwszy to halowy, bezwieżowy kościół gotycki z 1516r – od trzystu lat świątynia ewangelicko-reformowana (kalwińska). Na przykościelnym placyku posąg konny św. Jerzego z 1373 r. – dłuta mistrzów Marcina i Jerzego z Klużu — kopia posągu z praskich Hradczan, tych samych autorów. Nieco dalej ciekawy, współczesny budynek filharmonii, a za nim okazały gmach w stylu empire z 1827 r. – uniwersytet im. Babeşa i Bolyai. Aby pogodzić obie nacje, na patronów uczelni wybrano dwóch uczonych: Rumuna i Węgra; również wykłady prowadzone są tu w dwóch językach. Za rogiem, przy prowadzącej do rynku str. Universitătii, barokowy kościół Pijarów z 1724r (z okazałą dwuwieżową fasadą), pełniący rolę kościoła akademickiego. Na zachód od niego można wejść w ciąg uliczek o starej, typowo węgierskiej, w dużej części parterowej zabudowie. Doprowadzą one do Piaţa Păcii, za którym zaczyna się dzielnica szpitali i dalej miasteczko akademickie. Na południe str. Republicii doprowadza do okazałego i bogatego w egzotyczną roślinność ogrodu botanicznego.
 |
 |
 |
Z kilku ciekawych muzeów, którymi szczyci sie Kluż, oprócz już wymienionych, szczególnie godne polecenia jest starannie urządzone Muzeum Etnograficzne (str. Memorandumului). Znajduje się ono w pochodzącym z przełomu XVIII i XIX w budynku w stylu empire, zwanym Redutą. Tutaj w 1846r dawał swój pierwszy koncert w Klużu Franciszk Liszt, a w 1894 r odbywał się proces twórców tzw. Memorandum czyli wysłanej przez rumuńskich działaczy narodowych petycji do cesarza Franciszka Józefa w obronie uciskanych przez Węgrów Rumunów siedmiogrodzkich. Samo muzeum zalożono w 1923r. Jego filią jest skansen (park etnograficzny) na połogim wzgórzu Hoia na północno-zachodnich krańcach miasta (założony już w 1929 r.). Zawiera bogatą ekspozycję budownictwa wiejskiego Siedmiogrodu: zabudowania mieszkalne, gospodarcze, kompleksy zagród i zwracające szczególną uwagę strzeliste cerkwie z okręgu Maramuresz.
W Klużu można również obejrzeć ciekawe przykłady współczesnej architektury. Rumunia znana jest z efektownego (choć niestarannie wykończonego) nowoczesnego budownictwa mieszkalnego, ciekawie i niekonwencjonalnie nawiązującego do tradycji narodowych. Można to zaobserwować w kompleksach osiedli na dwóch przeciwległych, zachodnich i wschodnich krańcach miasta, a także blisko centrum – przy ulicy odchodzącej z południowo-wschodniego krańca placu Stefana Wielkiego. Warto również wybrać się na wzgórze w północnej części miasta, gdzie na terenie dawnej cytadeli góruje nowoczesny hotel Transilvania (ze względu na widok miał się nazywać”Belveder” ale Rumunom ta nazwa źle się kojarzy z pałacem w Wiedniu, w którym podpisano II arbitraż wiedeński, oddający m.in Kluż Węgrom). Z samej cytadeli, która pamiętała wiele wydarzeń historycznych, a przede wszystkim kaźnie licznych powstańców antywęgierskich czy antytureckich, zostały tylko fragmenty bastionów i fortyfikacji ziemnych, zamienionych częściowo na przyhotelowe tarasy, z których roztacza się piękna panorama praktycznie na całe miasto. Na widokowe tarasy na stoku cytadeli najlepiej wejść od biegnącej pólnocnym brzegiem Samoszu str. Dragalina, która jest przecznicą od str. Horea – arterii prowadzącej z centrum w stronę dworca kolejowego i autobusowego (po drodze odrestaurowana XIX-wieczna synagoga).
Sam Kluż nie jest węzłem kolejowym. Północnym skrajem miasta prowadzi tylko jedna z głównych linii kolejowych Siedmiogrodu Oradea – Kluż – Braszów. Natomiast węzeł znajduje się 12 km na wschód od miasta w miejscowosci Apahida i tu rozchodzą się linie: na południe w stronę Braszowa a także Alba Iulia i Timiszoary oraz na północ w stronę Dej i dalej Baia Mare lub Suczawy. Komunikację miejską zapewniają trolejbusy, autobusy a także trzy linie tramwajowe ale poza starym centrum, po północnej stronie Samoszu.
Nocleg w mieście umożliwiają hotele: Transilvania – na wzgórzu cytadeli, tel. 134-466, Victoria -bul. 21 Decembre, tel.197-963, Central Melody – pl. Unirii 29, tel. 197-465, Continental – pl. Unirii, tel. 191-441 czy nieco tańsze Vladeasa – str. G.Doja 20, tel. 194-492, Delta -kolo dworca, tel. 132-507, Pax – pl. Garii 2, tel. 136-101. Camping znajduje się na wzgórzu Faget na południe od miasta ( w kierunku na Turdę) – tel. 196-234 – bungalowy, pole namiotowe. Wyżywienie zapewniają dość liczne restauracje i bary w centrum (w rejonie Piaţa Unirii i głównej arterii miasta oraz bul. Evolior). Najlepsze z nich to: P &P Ristorane, Hubertus, Pescaryl, Vladeasa (przy hotelu), a także Vita Bar czy kawiarnia Carpatii.